Եզդիական համայնքը ծագել ու կազմավել է 11-13-րդ դարերում Հյուսիսային Իրաքում:
Եզդիականության ծագումն ու կազմավորումը հնարավոր չէ քննել առանց հաշվի առնելու այդ տարածքում տիրող կրոնական իրավիճակը, որտեղ քրիստոնեության և դրա տարբեր հոսանքների, իսլամական միստիկ հոսանքների, հեթանոսական պաշտամունքների ակտիվ փոխազդեցության, տրանսֆորմացիայի և սինթեզի արդյունքում ստեղծվեց ու բյուրեղացավ այդ նոր սինկրետիկ ուսմունքը (առավել մանրամասն Виктория Аракелова, 2006):
Եզդիական համայնքը իրենից ներկայացնում է էթնոկոնֆեսիոնալ խումբ, որի ինքնության բնութագրիչ հատկանիշը կրոնն է: Եզդիներն իրենք իրենց կրոնը անվանում են Շարֆադին կամ Շարֆադինի կրոն (եզդ. dīnē šarfadīn):
Եզդիական համայնքը կազմավորվել է սուֆիզմի հիմքի վրա: Եզդիների ինքնանվանումը որևէ կապ չունի իրանական Եզդ քաղաքի կամ հին իրանական «յազատա» կոչվող աստվածությունների անվան հետ: Հին իրանական յազատաները չէին կարող նախատիպ հանդիսանալ բավական ուշ ծագում ունեցող աստվածության համար: Իսկ իրանական Եզդ քաղաքում երբեք եզդիներ չեն ապրել: Այստեղ բնակվել են զրադաշտական պարսիկներ (այդ մասին առավել մանրամասն՝ Ասատրյան, Փոլադյան, 1989):
Հարկ է հաշվի առնել նաև, որ ēzdī (*ēzīdī ձևից տերմինը այս ժողովրդի միակ ավանումը չէ: Հնում եղել են նաև համայնքի այլ անվանումներ, որոնք այժմ չեն կիրառվում: Առաջին հերթին դա “a’dabī” տերմինն է, որ ծագում է արաբերեն «‘adawī”» ձևից և նշանակում է «Շեյխ Ադիի հետևորդ» կամ ավելի ճշգրիտ՝ “a‘dawīyya” եղբայրության անդամ: Կա եզդիների մեկ այլ անվանում ևս՝ “šarqī”, որ թարգմանաբար նշանակում է «արևելյան», հանդիպում է նաև ‘adawīyē šarqī անվանումը՝ «արևելյան ադավիյա»: Եզդիները եզդիական ցեղերից մեկի անունով անվանվել են նաև “dāsinī”:
Ըստ երևույթին սկզբում այս տերմինները համայնքի համար կիրառվել են միաժամանակ, բայց հետագայում՝ 15-16-րդ դարերում ēzdī տերմինն է ամրապնդել իր դիրքերը և աստիճանաբար կիրառությունից դուրս է մղել մյուս տերմիններին Այնուամենայնիվ այդ տերմինները չեն կորչել, այլ պահպանվել են եզդիական սրբազան կրոնական հիմներում:
Եզդիական համայնքը անվանվում է “Ēzdīxāna”, որ թարգմանաբվար նշանակում է «եզդիների տուն»:
Եզդիները միշտ պայքարել են անաղարտ պահել իրենց ազգային ավանդույթներն ու կրոնը: Նրանք ունեցել են և ունեն ազգային հստակ գիտակցություն: Անկախ նրանից, թե իրենց ինչ անունով են կոչել տարբեր երկրների պաշտոնական փաստաթղթերում, եզդիները միշտ իրենք իրենց համարել են եզդի:
Մուսուլմանների ագրեսիվ բնույթը, կրոնական անհանդուրժողականությունը դարավոր թշնամանքի առիթ են դարձել քրդերի և եզդիների միջև: Եզդիները հաճախ են հալածվել մահմեդական ժողովուրդների՝ հատկապես քրդերի և թուրքերի կողմից: 16-17-րդ դարերում Օսմանյան կայսրության մեջ մահմեդական հոգևորականությունը ժամանակ առ ժամանակ եզդիների դեմ ֆեթվաներ էր ընդունում: Շատ եզդիներ հարկադրված մահմեդականություն են ընդունել: Սրանով է պայմանավորված այն երևույթը, որ մի քանի եզդիական ցեղային միավորումներ (ինչպես օրինակ սիպըկիների, ռոժկիների ցեղամիավորումները) հանդիպում են և՛ եզդիների, և՛ քրդերի շրջանում:
Խոսելով մահմեդականների արարքների մասին Ատրպետը նշում է. «Իսլամականության՝ տասներկու դարում գլուխ բերել չկարողացածը մեր օրերում՝ այս լուսավորյալ դարում, երեք-չորս տարվա ընթացքում սրով, հրով և ավարառությամբ գլուխ բերին իսլամի ուլեմները….»:
«….Դեռ մինչև այսօր ահագին զինվորական ուժով մոլլաներն ու իմամները բռնությամբ եզդիներին կատարել են տալիս Ղուրանի պատվիրաններն ու ծեսերը» (Ատրպետ, 1906, էջ 101-102):
Եզդիները միշտ էլ ունեցել են ուժեղ արտահայտված, ավանդական հակամուսուլմանական դիրքորոշում: Նրանք կտրականապես հերքել են իրենց կամ իրենց կրոնի որևէ կապը իսլամի հետ: Եզդիները իրենք իրենց երբեք քուրդ չեն համարել ու չեն համարում:
Օսմանյան Թուրքիայում երկար ժամանակ եզդիներին նույնացնում էին քրդերի, իսկ երբեմն նույնիսկ ղզլբաշների հետ:
Ցարական Ռուսաստանում եզդիներին չէին համարում առանձին ժողովուրդ: Նրանց համարում էին քրդերի շրջանում տարածված աղանդի ներկայացուցիչներ: Եզդիները անվանվում էին քուրդ-եզդի (տե՛ս Егиазаров, 1891 стр. 13-15).
Խորհրդային տարիներին, դրսևորվում էր փոքրաթիվ ժողովրդների անտեսման նրանց ոչնչացման միտումը: Փոքրաթիվ ազգություններին ավելի մեծերի մեջ ներկայացնելու խորհրդային այս քաղաքականությունը ողջ ուժով գործել է նաև եզդիների նկատմամբ: Հիմնվելով միայն եզդի և քուրդ ժողովրդների լեզուների նմանության վրա՝ եզդիներին համարում էին քուրդ: Իրենց քուրդ չհամարող եզդիները հիմնվում են պատմական, հոգևոր-մշակութային, կրոնական, լեզվական տարբերությունների առկայության վրա:
Մինչև 1989 թ. եզդի անունը հիշվում էր միայն ծննդյան վկայականներում և անձնագրերում, իսկ մարդահամարների ամփոփիչ աղյուսակներում եզդիները ներկայացվում էին որպես քրդեր:
1988 թ. սեպտեմբերի 12-ին Երևանում տեղի ունեցավ եզդիների առաջին հրապարակային ելույթը, որը կարելի է համարել եզդիական շարժման սկիզբը: Եզդիները պահանջում էին ճշտել եզդիների ազգային պատկանելության հետ կապված և բազմաթիվ այլ հարցեր, բայց նրանց պատասխան էր տրվում, որ նման հարցեր լուծում են միայն ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիայի արևելագիտության ինստիտուտը և ԽՍՀՄ վիճակագրության պետական կոմիտեն:
1988 թ. Երևանում ստեղծվեց նախաձեռնող խումբ, որը հսկայական ջանքեր գործադրեց համագումարի նախապատրաստման, հրավիրման, անցկացման հաջողությունն ապահովելու համար:
1989 թ. սեպտեմբերի 30-ին Երևանում տեղի ունեցավ Հայաստանի եզդիների 3-րդ համագումարը: Երրորդ համագումարին մասնակցում էին հանրապետության բոլոր շրջաններից եկած 600 պատգամավորներ, բազմաթիվ հյուրեր: Հյուրերի թվում էին հայտնի արևելագետ, պրոֆեսոր Գառնիկ Ասատրյանը, ՀՀ ԳԱ թղթակից-անդամ Հրաչիկ Սիմոնյանը, ԽՍՀՄ արևելագիտության ինստիտուտի կովկասի բաժնի վարիչ Սերգեյ Հարությունովը, բանաստեղծ Ռազմիկ Դավոյանը և շատ ուրիշներ:
Համագումարն ընդունեց «Հռչակագիր», որի մեջ մասնավորապես ասված է. «…Եզդիների համագումարը գտնում է, որ եկել է ժամանակը՝ վերջ տալու ստալինյան դարաշրջանից ժառանգած այն իրողությանը, ըստ որի եզդիներին անվանում են քրդեր: Եզդիներն իրենց համարում են եզդիներ:
«…Պաշտոնական բոլոր ատյաններում մեզ քուրդ անվանելը մեզ համար անընդունելի է: Մենք պահանջում ենք Հայաստանի համապատասխան մարմիններից վերջ տալ անարդարությանը և մեր ժողովրդին կոչել իր անունով…»:
1989 թ. տեղի ունեցավ Խորհրդային Միության վերջին մարդահամարը: Պատմության մեջ առաջին անգամ մարդահամարի ամփոփիչ աղյուսակներում երևաց եզդի ժողովրդի իսկական անվանումը:
Օգտագործված գրականություն
Ատրպետ, 1906 _ Ատրպետ, «Խալիֆաթ», Ալեքսանդրապոլ 1906
Ասատրյան, Փոլադյան, 1989 _ Գ. Ս. Ասատրյան, Ա. Պ. Փոլադյան, Պատմաբանասիրական հանդես, N 4, Երևան 1989, էջ 131-150
Виктория Аракелова, 2006 _ Виктория Аракелова, К истории формирования езидской общины, “Иран-намэ: Армянский востоковедческий журнал”, N 40, 2006, cc. 63-66):
Егиазаров, 1891 _ С. А. Егиазаров, Краткий этнографичекий очерк курдов Эриванской губерни, Тифлис 1891
Ա. Թամոյան, 2001 _ Ա. Թամոյան, Մենք եզդի ենք, Երևան 2001
Eзиды обитают главным образом в гористых и пустынных областях Азиатской Турции около Мосула, Армении и встречаются даже в Сирии и Месопотамии.(Езидов должно насчитываться всего более 200000 человек. Племена, обитающие в Багдадском Пашалыке и рассеянные по горам Синджар, являются самыми опасными и наиболее ненавидимыми за свои злодеяния. Их главный шейх имеет постоянное жительство вблизи границы их пророка и реформатора Ади, но каждое племя избирает своего собственного шейха среди наиболее искусных в “черном искусстве”. Этот Ади или Ад есть их мифический прародитель, и просто является Ади — Богом мудрости или Аб-адом парсов, первым прародителем человеческой расы, или же Адх-Буддой индусов — антропоморфизированным и дегенерировавшим.)…
..Во время своих молитвенных собраний они берутся за руки и образуют громадные круги со своим шейхом, или действующим жрецом, посередине, который хлопает в ладоши и запевает каждое песнопение в честь Шайтана. Затем они вертятся и подпрыгивают в воздух. Когда исступление достигает своей кульминационной точки, они часто наносят себе раны кинжалами, временами оказывая ту же самую услугу ближайшим соседям. Но их раны не исцеляются и не заживают так легко, как это бывает у лам и святых людей; ибо весьма часто они умирают жертвами этих самонанесенных ранений. В то время как они танцуют и высоко размахивают своими кинжалами, не разжимая рук, — что считалось бы святотатством и моментально разрушило бы чары, — они славословят Шайтана и умоляют его проявить себя в своих трудах посредством “чудес”. Так как их обряды, главным образом, совершаются в течение ночи, им, конечно, удается заполучить различного рода проявления, наименьшими из которых являются огромные огненные шары, принимающие вид самых странных животных.
Леди Эстер Стенхоп, чье имя многие годы имело вес в масонских братствах Востока, говорят, лично была свидетельницей нескольких из подобных церемоний езидов. Один окхал из секты друзов рассказал нам, что однажды после того, как она присутствовала на одной из “сатанинских месс” езидов, как их называют, эта необычная леди, столь прославленная за свое личное мужество и отвагу, упала в обморок, и несмотря на ее обычное мужское одеяние эмира, лишь с большим трудом была опять приведена в чувство и в здоровое состояние. Лично мы, к сожалению, должны признаться, что все наши усилия стать свидетелями одной из таких церемоний — потерпели неудачу.
Елена Блаватская
из книги “Разоблаченная Изида” 1875
Ոչ, եզդիները քուրդ չեն, ժողովուրդ: Դա շատ սխալ վարկած է, իսկ մեր լրատվամիջոցները կարծես հատուկ նույն բթությամբ կրկնում են, որ եզդիները քուրդ են: ՊԵտք է հաշվի առնել ժողովրդի ինքնագիտակցությունը, այլ խոսքերով, թե մարդիկ իրենք իրենց ինչ են համարում:
Լավ կլիներ, եթե մահմեդականություն եզրը փոխարինեք մուսուլմանություն եզրով։
Եվս մեկ կարևոր հանգամանք, ժողովուրդ: Քրդական ուժերը ամբողջ աշխարհում հատուկ նման քարոզչություն են տանում և մարդկանց ուզում են համոզել, որ եզդիները քուրդ են: Դա ունի իր հեռու գնացող նպատակը: Քրդերը շատ են ուզում Հայաստանում ունենալ քրդական գործոն, որը չափազանց վտանգավոր է մեզ համար: Մի կողմ թողնենք այն պատրանքը, թե իբր քրդերը մեզ բարեկամ են: Նրանք շատ ավելի հակահայկական հայացքներ ունեն, քան նույն թուրքերը:
Հարգելի Նառա, ես անկեղծ ասա չհասկացա ձեր խոսքերի իմաստը: Ինչ է նծանակում փոխարինել մահմեդականության եզրը մուսուլմանության եզրով, և ինչ կապ ունի դա այս թեմայի հետ:
Պետք է ասեմ, որ նյութը բավականին անորոշ էր… նախ, ժխտելով եզդի բառի մեզ ծանոթ բոլոր մեկանաբանություններ, ոչ մի նոր վարկած առաջ չքաշվեց, որը կբացատրեր այս համայնքի ինքնանվանման հիմքերը:
Բացի այդ, այն որ համայնքը ձևավորովել է սուֆիզմի հիմքի վրա, կամ այն, որ նրանք հալածանքների են ենթարկվել Անատոլիայի տարածքում բնակվող մուսուլմանների կողմից կամ նամանավանդ այն, որ այս ուսմունքի կրողներն իրենց միշտ համարել ու համարում են եզդի, դեռ չի ժխտում նրանց իրանական – քրդական ծագումը: Նյութում ոչ մի խոսք չկա այն մասին, թե ի վերջո քուրդ չլինելով (ինչը ժխտվեց այս նյութում), ինչ ռասայի ու ենթառասայի են պատկանում եզիդիները, չէ որ չէին կարող օդից հայտնվել մեր տարածաշրջանում….
Բայց մի բան հաստատ է. եզդիները խոսում են մի լեզվով, որը ոչ թուրքերենն է, ոչ արաբերենը, ոչ պարսկերենը…. Իրենց քուրդ չհամարելով հանդերձ` ԵԶԴԻՆԵՐԸ ԽՈՍՈՒՄ ԵՆ ՀԵՆՑ ՔՐԴԵՐԵՆՈՎ (ոչ թե քրդերենին նման լեզվով, այլ հենց քրդերենով)…
Ու այսպես… Եթե եզդիները քուրդ չեն, ապա ի՞նչ ծագում ունեն, ի՞նչ ավելի ընդհանուր էթնիկ խմբի են պատկանում…
Շատ կարևոր է հին հրատարակության գրականությունից օգտվելիս մի քիչ ուշադիր լինել: Նառան ճիշտ է հիշատակել: Չի կարելի մարդկանց մահմեդական անվանել, եթե նրանք իրենց մուսուլման են համարում: Սա կապված է իսլամի կարևորագույն դրույթի հետ: Հավատացեք սա նույն լրջության խնդիր է, ինչպես եզիդիներին քուրդ չանվանելը:
Ուզում եմ ևս մի նկատողություն անել, քրդերի ազգային ինքնագիտակցությունը հերիք չի շատ ցածր է, միաժամանակ նրանք բավականին մասնատված են. մասնավորապես քրդերի մի ստվար զանգված կատաղի դեմ է ազգային պետություն ստեղծելուն ու առավել ևս որևէ տարածքային պահանջների` համոզված լինելով որ սրանով իրենք դուրս են գալիս կրոնակից մուսուլման Թուրքիայի տիրապետության տակից ու հանձնվում են թշնամի քրիստոնյա Ամերիկայի բացարձակ իշխանությանը:
P.S…. Թերեզա ջան, կարծում եմ, դուք ազգային ինքնանվանում ու էթնիկական պատկանելություն հասկացությունները շփոթել եք… մեզ հայ անվանեն թե արմեն, դրանից մեր ծագումը փոխվու՞մ է, ինչ է:
Եզդիները պայքարում են ինքնանվանման համար, ու շատ գովելի փաստ է, որ մեր պետությունն ու գիտնականները ընդառաջ են գնացել նրանց պահանջին` նրանց գրանցելով որպես եզդիներ. «…Եզդիների համագումարը գտնում է, որ եկել է ժամանակը՝ վերջ տալու այն իրողությանը, ըստ որի եզդիներին ԱՆՎԱՆՈՒՄ ԵՆ քրդեր»:
Իսկ ինչու են եղդիները պաշտում վերմակներ, դոշակներ և այլ անկողնային պարագաներ? Սա որևէ կապ ունի շայտանի պաշտամունքի հետ?
Կարծում եմ սա ավելի շատ տոհմը, սերունդը պահպանելու հետ կապված խորհրդանշական ծես է Անի ջան: Ես գիտեմ, որ տանը նոր ընտանիք ավելանալիս պաշտամունքի սենյակում, որտեղ դրված է նաև գերդաստանի նախահոր նկարը, մի դոշակ էլ է ավելացվում:
Հարգելի Սարգիս,
Նառան ի նկատի ուներ հոդվածում տեղ գտած “Շատ եզդիներ հարկադրված մահմեդականություն են ընդունել” նախադասությունը: Ինքս էլ համաձայն եմ, որ “մահմեդականություն” եզրը կոռեկտ չէ ու լավ կլինի (առավել ևս գիտական հոդվածում) խուսափել այն օգտագործելուց, փոխարինելով “իսլամ” կամ “մուսուլմանություն” եզրերով:
Մետաքսյա,
Մի երկու բառով կներկայացնեք “պաշտամունքի սենյակ” հասկացությունը?
Սոնա ջան շնորհակալություն: Չէի նկատել:)
Հետաքրքիր էր, եզդիների վերաբերյալ շատ քիչ ինֆո ունեմ:
Իսկ Nara Sahakyan-ի և Sona Dilanyan-ի կողմից բարձրացված թեզը երկու ձեռքով պաշտպանում եմ ու պետք է ընդհանրապես վերջ դնել այդ բառի օգտագործումը:
Մետաքսյա ջան շնորհակալություն մանրակրկիտ բացատրության համար ))
Որ մեկը ջան?? Քրդերը թե մահմեդականները?
))))))))
Որ մեկը Անի ջան?? Քրդերը թե “մահմեդականները”? : ))))))))
Երեխեք ասում եք փոխարինենք “մահմեդականությունը” “մուսուլմանությամբ” ու չեք բացատրում
. մի հատ, որ խնդրեմ չեք մանրամասնի: Որովհետև իմ հայոց լեզվի դասատուն դպրոցում ասում էր, որ մահմեդականություննա ճիշտ հայերենի համար 
)))
)))
Հետո էլ մի քանի կետով բացատրեմ.
1. Մետաքսյա ջան, գրել ես, որ քրդերի մի մասը համաձայն չեն ինքնավար պետություն ունենալ: Փոխարենը մյուս մասն էլ ակտիվորեն այդ ուղղությամբ քայլեր են ձեռնարկում: Ընդ որում ապագա Քրդստանը Հայաստանն էլ է ներառում, ու ոչ միայն Արևմտյան Հայաստանը, այլև Արևելյանը` հասնելով մինչև Արցախ: Google-ում մի հատ փնտրեք Kurdistan maps, կհամոզվեք:
2. Քրդերի հակահայկական դիրքորոշման ապացույց էլ Եղեռնն է: Շատ քիչ հայտնի մի հանգամանք` քրդերը ակտիվորեն մասնակցել են Հայոց Ցեղասպանությանը, որովհետև Արևմտյան Հայաստանում հիմանական բնակչությունը քրդերն էին, թե եղեռնի տարիներին և թե` հիմա: Իրականում մեղավորը մեր մամուլն է, որովհետև անընդհատ գրում են քրդերի ազգային ազատագրական պայքար ու էլ չգիտես ինչ հիմարություն… Ու սա բոլորովին էլ այն դեպքը չէ, երբ թշնամուդ թշնամին քո բարեկամն է, այլ` հակառակը
3. Եզդիների ինքնագիտակցության և ինքնանվանման մասին. բոլորովին էլ պարտադիր չէ, որ բոլոր ժողովուրդների ինքնանվանումը ստուգաբանություն ունենա… որպես օրինակ հայերը… հասկանում եմ, որ եզդի տերմինը փոքր ինչ այլ է, սակայն եզդիների ուսումնասիրությամբ զբաղվող աշխարհով մեկ հայտնի գիտնականներից ոմանք բարեբախտաբար ինձ դաս են տվել, և իրենք էլ նշում են, որ տերմինի վերջնական իմաստը դեռ պարզ չէ…
4. Չեք կարծում, որ “վերմակ, դոշակ պաշտել” արտահայտությունը վիրավորական է? Եզդիների զբաղմունքը բոլորովին էլ վերմակ, դոշակ պաշտելը չի, բարեբախտաբար…
5. Ամենաակնհայտ ապացույցը եզդիների ոչ քուրդ լինելու նրանց կրոնն է, որի հետ անգամ մակերեսային ծանոթությունը միանգամից ցույց է տալիս, որ նման բարդ համակարգ ունեցող կրոնը չէր կարող գոյանալ մի 100-150 տարվա ընթացքում ինչ-որ մի խումբ մարդկանց ջանքերով: կարեղ եմ ձեզ նյութեր ուղարկել, որ կարդաք. շատ հետաքրքիր է:
6. Եզդիների հնդեվրոպական ծագման վերաբերյալ. ոչ ոք չի հերքում, որ եզդիների մեջ որոշակի քանակությամբ հնդեվրոպական տարր կա, քանի որ նրանց կրոնը, իսկ ապա նաև ժողովուրդը ձևավորվել է մի շարք ազգերի ներկայացուցիչների և տարբեր կրոնների միաձուլումից: Եզդիականության մեջ իրանական հավատալիքների հարուստ շերտը վկայում է, որ եզդիների ձևավորման շրջանում իրանական տարրն էլ է զգալի եղել, սակայն որ գերակշռող:
Բարև Աննա ջան…. Ոնց հասկացա, կետերի մեծամասնությունն ինձ էր ուղղված, դրա համար երևի թե նույն կետերով ել մեկնաբանեմ…
)
Նախ` Աննա ջան, ծանոթ եմ Google-ի քարտեզներին ու ընդհանրապես, Թուրքիայից քուրդ ընկերներ ունեմ ու գիտեմ իրանց շրջանում ընթացող խմորումները ու որևէ նոր բանում համոզվելու կարիք չունեմ: Ու կարծում եմ էս հարցի մասին խոսելն անիմաստ ա, որովհետև ես գրել էի “քրդերի մի ստվար զանգված”, բայց ոչ բոլորը կամ մեծամասնությունը:
2. Նույն ձևով, ես բնավ էլ չէի ասել, թե քրդերը հայերի բաեկամներն են: Ասեմ որ նույնիսկ իմ նշած քրդերը, որ չեն ուզում անջատվել Թուրքիայից, քանի որ կրոնական առումով ձեռնտու չի, հենց նույն կրոնական հողի վրա թշնամի են Հայաստան պետության հետ… Եղեռնի առումով էլ մի փաստարկ ավելացնեմ. բացի Արևմտյան Հայաստանի քուրդ բնակչութունից, հիմնականում քրդերից էին կազմված հայոց ջարդերն իրականացնող համիդիե խմբերը… Այնպես որ, եզդիների մասին նյութին բացասական comment անելը բոլովին էլ չի նշանակում, թե ես քրդամետ եմ…
3. Իսկ ով է պնդում, որ “եզդի” տերմինն անպայման վերջնականորեն ու հստակորեն մեկնաբանվի??? Ես հասկանում եմ, որ հոդվածի հեղինակը ծագման բերումով շատ ավելին գիտի քան մենք, բայց եկեք ընդունենք, որ նրա նյութի առաջին մասում ընդհանրապես տերմինի որևէ , գոնե ենթադրվող բացատրություն կամ որևէ վարկած չի բերվում: Իմ խոսքն այս դեպքում միայն գիտական մոտեցման մասին էր, ու ասելով “նոր վարկած”, ես բնականաբար նկատի չունեմ հեղինակի անձնական հետազոտության արդյունքը, այլ ուղղակի տերմինի մի բացատրություն, որը դեռ չի ժխտվել, թեկուզ միայն մեկը: Չէ որ այդպիսիք կան
4. Իմ գործը չի, բայց համոզված եմ, որ այդ արտահայտությունն ուղղակի առօրեական լեզվի անփութության արդյունք է.. ինչ վերաբերում է ինձ, ես գրել էի “խորհրդանշական ծես”, ու այս կետում ուզում եմ ներողություն խնդրել հեղինակից, եթե որևէ այլ արտահայտությամբ վիրավորել եմ.. փաստն այն է, Խաչիկի link-ում էլ էի գրել, որ ես շատ հարգում եմ եզդիներին ու երկու հոյակապ եզդի ընկեր ունեմ:
5. Աննա ջան, նույնիսկ եթե եզդիները քրդական ծագում չունեն, կրոնն էստեղ ինչ կապ ունի????? միթե այսօր մուսուլման հայեր չկան, որ էլի ապրում են փակ համայնքով??
6. Ու ի վերջո, եզդիների մեջ իրանական նշանակալի տարրի առկայությունը, հյուսիսային Իրաքից ծագելը (որը նաև քրդերի բնօրանն է)վկայում է համենայդեպս քրդերի հետ ազգականության մասին … Ու նորից ասեմ.. եթե ազնիվ լինենք, նյութում պատասխան չի տրվում այն հարցին, որը բարձրացված է վերնագրում` ի վերջո քուրդ են եզդիները թե ոչ.. Հա, ասվում էր որ պայքարում են, բայց միթե դա փաստարկ է??? ես ընդամենը հասարակ հարց էի տվել,”Ու այսպես… Եթե եզդիները քուրդ չեն, ապա ի՞նչ ծագում ունեն, ի՞նչ ավելի ընդհանուր էթնիկ խմբի են պատկանում…” Ու սա կապված էր նյութի թույլ լինելու հետ.. մեկանաբանություն գրելու իմ միակ նպատակը այն ավելի լավը տեսնելն էր.. համաձայն չեք, որ եթե հեղինակն ուղղակի նշեր, որ եզդիական համայքը ձևավորվել է տարբեր ազգերի ներկայացուցիչներից` իրանական տարրի գերակշռությամբ, ոչ մեկի մոտ ոչ մի կասկած էլ չէր մնա, որ նրանք քուրդ չեն ու այլ ձաստարկների կարիք չէր լինի….
Իսկ եթե նյութը պետք չի փոխել,մի ուրիշ խորհուրդ կարող եմ տալ` փոխել վերնագիրը “Եզդիների պայքարը քուրդ անվանման դեմ”….
Վերջացնելով հույս ունեմ, որ պարզ դարձավ, որ ես եզդիների դեմ ոչինչ չունեմ.. ԸՆԴՀԱԿԱՌԱԿԸ, ես պրն Գևորգյանի link-ում էլ գրել էի, որ հիացած եմ եզդիների ազգային վառ ինքնագիտակցությամբ ու նրանց մշակույթով ու նրանց իսկապես յուրօրինակ հավատալիքներով…
Ամենայն բարիք
Հարգելի Աննա, այո ասվեց, որ փոխարինվի մահմեդական բառը մուսուլման բառով։ Այժմ ասեմ ինչու։ Իսլամագիտության մեջ ընդունված է, որ մահմեդականի փոխարեն կիրառվի մուսուլմանական բառը, քանի որ մուսուլմանը իսլամի հետևորդն է, իսկ մահմեդական ասելով ստացվում է Մուհամմադի հետևորդ։ Մատենագրության մեջ ժամանակին օգտագործվել է մահմեդական ձևը, ըստ էության Քրիստոս-քրիստոնեություն- քրիստոնյաներ … Մուհամմադ-մահմեդականություն-մահմեդականներ ընդօրինակման տարբերակով էլ վաղ շրջանում վերջին շարքի եզրերը օգտագործվել են։
Բացատրությունը Հ. Քոչարյանինն է։
Ան ջան, մահմեդականություն տերմինը հնացած բան ա, մուսուլման գիտնականները ուժեղ պայքարի մեջ են եղել եվրոպական օրիենտալիստների հետ էս հարցի շուրջ: Ու երկար ժամանակ ա արդեն, որ գրականության մեջ սա չի օգտագործվում:
Ու ինչի համար. մուսուլման հեղինակները ժատ պարզ բացատրություն են տալիս. մահմեդական նշանակում է Մուհամմադի հետևորդ, նույն ձևով, ինչպես քրիստոնյա նշանակում է ՔՐԻՍՏՈՍԻ հետևորդ: Իսկ իրանք իրանց Մուհամմադի հետևորդները չեն համարում, այլ Ալլահի, ու իրանց մոտ (համենայն դեպս սուննիզմում
) Մուհամմադի պաշտամունք հիշեցնող ամենափոքր ակտը, էլ չասեմ Մուհամմադի պաշտամունքը շատ սուր ձևով ա ընկալվում:
Դրա փոխարեն առաջարկում են մուսուլման տերմինը, որը չնայած շատ արաբական ա հնչում ու շատերի մոտ ցանկություն ա առաջանում այն թարգմանել, սակայն ըստ արաբական բառաստեղծման` “մուսուլման” (s-l-m) նշանակում ա, սենց ասած, իսլամացած, իսկ ավելի հայերեն ասած` իսլամի հետևորդ:
Ու իմ ու մեր բոլորի կարծիքով էլ ինքնանվանումը միանշանակ ավելի ճիշտ ա
:D:D
Աննա, դուք, մերժելով եզդիների և քրդերի ազգակցական կապը, գրել էիք, որ նման բարդ համակարգ ունեցող կրոնը չէր կարող գոյանալ մի 100-150 տարվա ընթացքում։Այո համաձայն եմ, որ չէր կարող, բայց հնարավոր է նաև, որ իսլամի տարածման ժամանակ նրա ճանապարհին ընկած եզդիները ընդունեցին իսլամ և այժմ հայտնի են որպես քրդեր, իսկ նրանց մի մասը, որ հեռու էր գտնվում այդ ճանապարհից կամ էլ պարզապես դիմադրեց և չընդունեց իսլամը մնաց իր հին հավատալիքներին (Շարֆադինի կրոն)և այժմ կոչվում են եզդիներ։
Նարա ջան, կներես, գրելուց չէի տեսել, որ ադեն բացատրություն կա…
էհհհ, իմ ասածն էլ, հենց սա ա… նյութում պիտի էս ՎԱՐԿԱԾՆԵՐԸ բերվեն ու ժխտվեն ախր, որ համոզիչ լինի.. Կամ էլ վերնագիրը պիտի փոխվի…
Սոն ջան կարծում եմ հասկացար, որ ես միայն քո առանձնացրածը չէ, որ նկատի ունեի։
ժողովուրդ, էս ձեզ չի հիշեցնում էն, որ մի երկու դար առաջ հայերին իրանական ծագում էին վերագրում, ու հայերենը իրանական լեզու էին համարում…
Տեսնենք եզդի-քուրդ հարցը ինչ լուծում կաստանա…
Ես սպասում եմ հեղինակի խոստացած հաջորդ հոդվածին………………………………………………………..
Նառ,
Իհարկե, հասկանում եմ, որ նշված տերմինի գործածության սխալ լինելը միայն մի նախադասությամբ չի սահմանափակվում!
Սարգիսը հարցրեց “ինչ կապ ունի դա այս թեմայի հետ”, ես էլ կոնկրետ ընդգծեցի, թե ինչ կապ ուներ քո բարձրաձայնած խնդիրը այս հոդվածի հետ:
Մետաքսյա ջան, գրածս ուղղակի բոլորին էր ուղղված, ուղղակի հիմնականում քեզանից էի մեջբերումներ կատարել
. Եզդիների ու քրդերի ծագման մասին խոսելը բավականին բարդա, բայց ծագումնաբանորեն նրանք նույնական չեն. դա միանշանակ: Մշակութային տարբերությունները չափազանց շատ են, իսկ լեզվի նույնությունը բոլորովին էլ ոչ մի բան չի ապացուցում: Ադրբեջանցիների թուրքերեն խոսելը նրանց թուրք չի սարքում: Քրդերի նախկինում եզդի լինելն էլ առաջին իսկ հայացքից անհավանական է թվում: Եզդիների քուրդ և ոչ քուրդ լինելու մասին մի շատ լավ հոդված է լույս տեսել Իրաննամե-ի վերջին համարում: Մեր ամբիոնում պետք է լինի: Հեղինակները Վիկտորիա Առաքելովան և Սոնա Դավթյանն են:
Խաչիկի լինկի տակ էլ չեմ կարդացել, թե ինչ ես գրել, բայց կկարդամ:
Մետաքսյա ջան, եզդի տերմինի վերաբերյալ էլ արդեն գրել էմ, որ տերմինի համար վերջնական բացատրություն չկա. դրա համար էլ հոդվածի այդ հատվածը բավականին թույլ է:
Մի խոսքով խորհուրդ եմ տալիս, եթե ձեզ հետաքրքրում է այս հարցը վերցնեք և կարդաք Իրաննամե-ի հոդվածը: Բազմաթիվ հարցերի պատասխան կստանաք:
Ինչ վերաբերում է քրդերի ազգային պետություն ստեղծելու նպատակին, ապա միանշանակ նրանք այդուղղությամբ քայլեր են ձեռնարկում, իսկ դա մեր համար բավականին վտանգավոր է: Ուստի նույնիսկ ինքնավար պետություն ունենալուն դեմ հանդես եկող քրդերի մի ստվար զանգվածը ինձ բոլորովին չի մխիթարում, որովհետև անկախության ձգտում են գրեթե բոլոր “կրթված” քրդերը, ինչի մասին վկայում են աշխարհի տարբեր ծայրերում լույս տեսնող “գիտական գրականության” նմուշները, որոնցում նրանք ակտիվորեն ապացուցում են իրենց տարածաշրջանում` այդ թվում նաև Հայկական լեռնաշխարհում, բնիկ լինելը: Ու դա արդեն վաղուց կատակ չի, այլ լուրջ սպառնալիք: Բայց անկեղծ ասեմ Մետաքսյա ջան, սկզբում մոլի քրդամետի տպավորություն էիր թողել վրաս
Մահմեդականության տերմինի հետ կապված էլ ես միևնույնն է չեմ հասկանում, ինչ իմաստ կա գիտության մեջ նոր խառնաշփոթ ստեղծելու: Քրիստոնեության օրինակից բացի, բուդդայականությունում էլ բուդդային չեն պաշտում, բայց կրոնը 2 հազարամյակից ավել բուդդայականություն են կոչում: Լեզվի մեջ բազմաթիվ տերմիններ հաճախ սխալ նշանակությամբ են սկսվում կիրառվելը, սակայն հետո դրանք փոխելը շատ ավելի բարդ է: Հատկապես եթե այն լայն կիրառություն ունի: Անգամ օտար փոխառությունները բնիկ բառերով փոխարինելիս լեզվաբանները սկզբում հաշվի են առնում դրա շատ կամ քիչ կիրառելի լինելը: Ինձ թվում է, որ մահմեդականությունը փոխելը այնքան էլ հեշտ չի լինի, հետո էլ չեմ կարծում թե դա առաջնային խնդիր է հայ արևելագիտության համար: Միգուցե ձեր կարծիքով դա այդքան էլ էդպես չի, բայց կարծում եմ դրանով լեզվաբաններն ու լեզվի տեսչությունը պետք է զբաղվի:
Փամբուխչյան,
ամբողջ խնդիրն էլ նրանում է, որ այդ հարցով լեզվի տեսչությունն ու լեզվաբաններն են զբաղվել…
Իսկ այն ոչ լեզվաբանական , ոչ էլ, առավել ևս, զուտ ՀԱՅ արևելագիտության խնդիր է: Նույն դրսևորումը կա (եղել է) նաև այլ լեզուներում – օրինակ` ռուսերենում (магометанство, магометяне), անգլերենում (Mohammedanism, Mohammedans), ֆրանսերենում, ևն: Միակ տարբերությունը կայանում է նրանում, որ նշված լեզուներից և ոչ մեկում այս եզրերը այլևս ՉԵՆ կիրառվում, այլ դասվում են, այսպես կոչված հնաբանությունների շարքին:
Այո, Բուդդիզմը կոչվել է Բուդդայի անունով, քանի որ հեց նա է տվյալ կրոնական ուսմունքի հիմնադիրը: Քրիստոնեությունն էլ կոչվել է Քրիստոսի անունով շատ ակնհայտ պատճառներով: Իսկ Մուհամմադը ոչ կրոնի հիմնադիրն է, ոչ էլ պաշտամունքային անձ, այլ, ըստ էության, կապող օղակ Երկնքի ու Երկրի միջև, ինչպիսին որ եղել են Ալլահի բոլոր посланник-ները (ներեցեք, հայերեն բառը չեմ հիշում
): Եթե այս տրամաբանությամբ շարժվենք, Իսլամը կարող էր կոչվել Մուհամմադին նախորդած հարյուրավոր մարգարեներից ցանկացածի անունով, ասենք “Մուսայականություն” կամ “Իբրահիմականություն”: Իսկ “Մահմեդականություն” ու դրան զուգահեռ օտար տերմինները հակասում են Իսլամի համար մեկ դրույթին – Ալլահի` պաշտամունքի ՄԻԱԿ առարկա լինելուն:
Ու ավելի լավ կլինի, եթե լեզվի տեսչությունը իրան չվերաբերվող հարցերով կամ ընհանրապես չզբաղվի, կամ էլ զբաղվելուց առաջ գոնե փորձի հարցերին այլ դիտանկյունից նայել: Իրենց խորին համոզմամբ “մահմեդականություն”-ը “ավելի հայեցի, ավելի գեղաշուք ու վեհապանծ է հնչում”, ու ոչինչ որ էդ սխալ ա, զատօ հայեցի ա…
Ի միջիայլոց, միգուցե ձեզ հետաքրքրի –
Курдский фольклор http://www.ezid.ru/articles/kurdish_folklore/
Դիլանյան,
ամբողջ խնդիրը նրանում է, որ Մուհամմեդը իսլամի համար բոլորովին էլ նույնը չի ինչ-որ Մուսա – Մովսեսը: Մովսեսը հրեական մարգարե էր ընդամենը, իսկ Մուհամմեդը իսլամի հիմնադիրը: Իրականում Մուհամեդը, Քրիստոսը և Բուդդան նույն բան են արել` ամբողջականացրել ու ընդհանրացրել են արդեն գոյություն ունեցող մի շարք հավատալիքներ ու կրոնական դրույթներ: Եթե չլիներ Մուհամմեդը, չէր էլ լինի իսլամը, նույնը նաև Քրիստոսը քրիստոնեության ու Բուդդան բուդդայականության համար: Եթե քո ասած տեսանկյունից նայենք, ուրեմն նույն հաջողությամբ քրիստոնեությունը կկոչվեր մովսեսականություն: Ու բոլորովին էլ չի կարելի ասել, որ Մուհամմեդը, ինչ-որ կապող օղակ էր, Ալլահի հերթական մարգարեն: Մուհամմեդը շատ խելացի քաղաքական գործիչ ու կրոնի հիմնադիր է եղել: Պետք չի ավելորդ տեղը նսեմացնել նրա կատարած դերը: Չկա Մուհամմեդ, չկա իսլամ: Հետո էլ միևնույնն է չեմ կարծում, որ եթե Զրադաշտի անունով զրադաշտականություն ենք ասում, Բուդդայի անունով Բուդդայականություն, Քրիստոսի անունով էլ քրիստոնեություն, ինչ տարբերություն մահմեդականություն, թե մուսուլմանություն:
Դիլանյան
Ես արդեն Աննային առաջարկել եմ մի փոքր ուսումնասիրություն կատարել ես տերմինների շուրջ:
Համաձայնվեք ավելի ճիշտ կլինի հղումներով փաստարկված պատասխաններ տանք,քան ինչ այդ պահին հարմար ենք գտնում:
Առայժմ
Իրաննամե-ի հոդվածը ես անպայման կկարդամ, մերսի տեղեկության համար…
).. Համոզված եմ, որ Իրաննամեի հոդվածում եզդիների ու քրդերի ազգականության վերաբերյալ ԹԵ ԹԵՐ և ԹԵ ԿՈՂՄ վարկածներ կան, ու ինձ համար, նորից եմ նշում, մեծ տարբերություն չկա, նրանք ազգական կլինեն թե ոչ, կարևորը հեղինակը կարողանա գիտականորեն ապացուցել իր առջև դրված խնդիրը, ինչն այս հոդվածում միանշանակ չէր արվել…….
Ու քանի որ էս հարցը սենց ձգձգվում ա, ստիպված եմ անգամ էլ ասել, որ իմ ուզածը եզդի տերմինի վերջնական բացատրությունը չի բնավ.. Ես ընդամենը նշել էի այս “հոդվածի” բազմաթիվ թույլ կողմերից մեկը, ինչը Աննա ջան դու էլ ես ընդունում (ըստ քո գրածի. “դրա համար էլ հոդվածի այդ հատվածը բավականին թույլ է”, ու ոչ միայն այս հատվախը
Քրդերի մասին. ես էլ նույնն էի ասել, կապ չունի թե ինչ քաղաքական ուղղվածություն ունի նրանց այս կամ այն խմբավորումը, նրանք բոլորն էլ Հայաստանի քաղաքական հակառակորդներն են…. Բայց պիտի ասեմ, որ հենց նրանց ամենակրթված մասսան էլ(առանց չակերտների) հենց կազմում է ազգային պետության ստեղծմանը դեմ գնացողների կորիզը, ինչն իհարկե նրանց Հայաստանի բարեկամը չի դարձնում:
Հուսով եմ էսքանով վերջնականապես արտահայտում եմ իմ վերաբերմունքը բարձրացված հարցերի վերաբերյալ…. արդեն անիմաստ ա ևս մի անգամ նույն բանը գրելը…
Փամբուխչյան, Փամբուխչյան…
Ախր, էս ամբողջ պատմությունն էլ հենց նրա համար էր, որ մարդիկ
Զրադաշտ> Զրադաշտականություն, Քրիստոս > Քրիստոնեություն, Բուդդա> Բուդդիզմ շարքի ազդեցության տակ հակված են Մուհամմադ > Մահմեդականություն տարբերակին: ԵՍ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՄ ԵՄ ՊՆԴԵԼ, ՈՐ ԴԱ ՍԽԱԼ ՄՈՏԵՑՈՒՄ Է: Փորձեմ բացատրել թե ինչու:
Նախ, դու ինձ սխալ ես հասկանում: Ես ինքս, իհարկե, հակված չեմ մտածել, որ Մուհամմադը Ալլահի մարգարեն էր::D Ասելով “կապող օղակ Երկնքի ու Երկրի միջև”, ես ի նկատի ունեի այն դերը, որը Մուհամմադին է բաժին ընկնում ԸՍՏ ԻՍԼԱՄԻ: Ճիշտ ես, գիտական տեսանկյունից նա Իսլամի` նոր կրոնական ուսմունքի հիմնադիրն էր: Ակնհայտորեն, Մուհամմադը հմուտ գործիչ էր, ով կարողացավ ստեղված իրադրությունը ծառայեցնել իր նպատակներին ու անհերքելի հեղինակություն ձեռք բերել: Բայց այս փաստերը ակնհայտ ճշմարտություն են միայն նրանց համար, ովքեր իսլամն ուսումնասիրում են ոչ իսլամական, այն է, արտաքին դիտանկյունից: Իսլամի կրողների համար Մուհամմադը Ալլահի ընտրյալն էր, նրա մարգարեն, ու հենց Ալլահի կամքով էլ կատարում էր Աստվածային Պատգամը մարդկանց հասցնելու առաքելությունը: Նա շարունակում էր այն “Աստվածային շղթան”, որ սկսվել էր Ադամից, ընդգրկել բոլոր մարգարեներին, ներառյալ նրանց, ում դու անվանում ես “ընդամենը հրեական մարգարե” ու հենց Մուհամմադով էլ պետք է վերջանար:
Քրիստոնեության դեպքում, քրիստոնյաները Սուրբ Երրորդությանը զուգահեռ պաշտամունքի առարկա են դարձրել տասնյակ սրբերի, Մարիամ Աստվածածնից ու Հովհաննես Մկրտչից մինչև Վարդան Մամիկոնյան: Նրանց պաշտամունքը եկեղեցու կողմից պաշտոնապես ընդունվում է ու մեղք ՉԻ համարվում: Դրա վառ օրինակ են ամենատարբեր սրբապատկերները: Իսկ Իսլամում ՄԵԾԱԳՈՒՅՆ մեղքը համարվում է “բազմաստվածությունը” (արաբերեն` شرك – مشركون, շին-ռա-քաֆ արմատը), կամ ինչպես ընդունված է դա ներկայացնել, “որևէ մեկին Ալլահին հավասար դասելը” (անգլերեն հնչում է` ascribing partners to Allah): Չես կարծում արդյոք, որ “Ալլահի կրոնը” Մուհամմադի անունով կոչելը հենց հանդիսանում է “ascribing partners to Allah”, դեռ ավելի’ն, կարելի է ասել, Մուհամմադին վեր է դասում Ալլահից: Նորից եմ կրկնում, սա իմ անձնական կարծիքն ու համոզմունքը չէ, այլ Իսլամի ուսմունքը:
Մեջբերում եմ ինտերնետ կայքերից մեկում տեղ գտած “Может ли Ислам называться «магометанством»,а мусульмане – «магометанами»?” հարցի պատասխանը.
“Нет. Эти термины не имеют под собой никакой основы. Они выдуманы «учеными»-востоковедами, немусульманами. Мусульмане отвергают их, т.к. эти термины посягают на самую суть Ислама. Мусульмане не поклоняются Мухаммаду (мир и милость ему от Бога) как божеству, а почитают его как человека, который был Пророком и Посланником Божьим; более того, Ислам не ограничивается признанием одного лишь Пророка Мухаммада (мир и милость ему от Бога), но идет гораздо дальше и признает других пророков Бога (мир и милость им всем от Бога) с глубочайшим уважением и почтением.”
(http://www.pravoslavie-islam.com/Islammagomet/default.htm)
Եզրափակելով խոսքս, ասեմ, որ աթեիստիկ, ոչ գիտական տեսանկյունից միգուցե և ընդունելի լինի Մահմեդականություն եզրի գործածությունը, բայց գիտության, առավել ևս Իսլամագիտության կամ առհասարակ կրոնագիտության տեսանկյունից այն միանշանակ մերժելի է, քանի որ, նորից եմ նշում, հակասում է Իսլամի համար մեկ դրույթին:
Իսլամի հետևորդների անվանման մասին.. մահմեդականություն տերմինը ԵՐԿԱՐ ժամանակ է, որ դուրս է մղվել նաև հայ արևելագիտական գրականությունից, ու սրա համար շատ փաստարկներ պետք էլ չեն.. համենայն դեպս նրանց համար, ովքեր զուտ իսլամ կամ արաբական քաղաքակրթություն են ուսումնասիրում.. որպես ապացույց` այս մեկնաբանությունների շրջանակներում մահմեդականություն բառի բոլոր քննադատողները Արաբագետ, հետևաբար շատ չափով նաև իսլամագետ են…
Աննա ջան, Սոնան հոյակապ պատմական ակնարկ է տվել տերմինի շուրջ… ու ես էլ հիշեցնում եմ. մուսուլման ասվածաբանները երկար բանավեճերի արդյունքում են կարողացել եվրոպական արևելեգետության մեջ ‘մահմեդական’ը փոխարինել ‘մուսուլմանով’, իսկ եվրոպացիք փաստորեն ընդունել են նրանց քննադատությունը, ու հիմա ուզում ենք անտեսել սա ու հետ գնալ հին սխալին????????
Ըստ իսլամի, Մովսեսն ու Իբրահիմը ինչ-որ մարգարեներ չեն, այլ միաստվածության ուսմունքի մեծագույն տարածողները.. Իսկ Մուհամմադը բնավ էլ իսլամի հիմնադիրը չէր, այլ, նորից ըստ իսլամի, Ալլահի վերջին մարգարեն կամ առաքյալը (посланник), որի հետևորդները կոչվեցին մուսուլմաններ, այն է` հնազանդներ, այսինքն Ալլահի խոսքին ճշտորեն հետևողներ: Բուդդայի հետրորդները բուդդիստ ու Քրիստոսի հետրևորդները քրիստոնյա են կոչվում, որովհետև այս հանճարներին համարում են իրենց դավանած ուսմունքի հիմնադիրը` մի դեպքում ու իրենց աստվածը` մյուս դեպքում.. մուսուլմանները, ինչպես ասացի, Մուհամմադին չեն համարում ոչ մեկը, ոչ էլ մյուսը…
Ու Աննա ջան, Սոնայի խոսքից բնավ էլ չի հետևում, թե մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսը Մովսեսի բերած ուսմունքն էր քարոզում… քրիստոնեությունը շաաատ տարբեր է Եհովային պաշտող մովսիսականությունից, նույնքան հեռու, ինչքան որ իսլամը… Իսկ եթե խնդիրը Հին Կտակարանն է, ապա ասեմ, որ այն հիմք է ոչ միայն հուդայականության ու քրիստոնեություն, այլ նաև իսլամի համար, ու շատ մուսուլմաններ իրենց տանը Հին Կտակարան են պահում:
Ու այսպես, Մուհամմադն իսկապես Ալլահի հերթական մարգարեն է, ուղղակի այն տարբերությամբ, որ նա այս հերթի մեջ վերջինն է: Իսկ նրա քարոզած արաբալեզու Իսլամ – subbmision – հնազանդություն կրոնի հետևորդներին պետք է անվանել մուսուլման – հնազանդ… սա նրանց ինքնանվանումն է ու, գոնե մենք` նրանց քաղաքկրթությունն ուսումնասիրողներս պիտի հարգենք…
Դիլանյան, Դիլանյան, Դիլանյան…
Նախ դու քո ոմմոնթում հենց նոր կրկնեցիր մուսուլմանների մոտ շատ տարածված մի կարծիք քրիստոնեության մասին, որը հիմնովին սխալ է: Նախ սրբերի պաշտամունքը իսլամին էլ է բնորոշ. հատկապես դրա շիական ուղղությանը: Երկրորդ սրբերի պաշտամունքի առկայությունը բոլորովին էլ հիմք չի տալիս պնդելու, որ քրիստոնայները բազմաստված են, ինչը ինտենսիվ պնդում են մուսուլման-մահմեդականները: Սուրբ երրորդությունը, ըստ քրիստոնեության, միացյալ է, մեկ ամբողջություն, որը անբաժանելի է: Միակ Աստծո երեք \էմանացիաները\ այլ կերպ ասած, իսկ մուսուլմանները ճիշտ չմբռնելով դա` անընդհատ փորձում են ապացուցել, որ մենք բազմաստվածություն ենք դավանում: Ինչը արմատապես սխալ եմ համարում որպես քրիստոնյա:
Երկրորդը` եթե մի կողմ դնենք քրիստոնեությունը: Օրինակ վերցնենք բուդդայականությունը: Բուդդան անգամ մարգարե չէր համարում իրեն: Կամ էլ զրադաշտականությունը` Զրադաշտը պարզապես մարգարե էր: Նմանօրինակ օրինակները բազմաթիվ են: Այդ դեպում պետք է բոլոր նման կրոնների անվանումներն ուղղել:
Մետաքսյա ջան, ինչ վերաբերում է Մովսեսին: Այո նա հուդայականության մարգարե է, որը հետագայում ընդունվել է, թե քրիստոնյաների և թե մուսուլմանների համար: Բայց կարծում եմ գիտական տերմինները հենց նրանով էլ տարբերվում են, որ դրանց հիմքում ընկած են իրական փաստերը, ոչ թե այս կամ այն կրոնի հետևորդների ինքնաանվանումը: Ես տվյալ հարցին պատմական տեսանկյունից եմ նայում, եթե չկա Մուհամմեդ, չկա նաև իսլամ. ուստի կարծում եմ որևէ կասկած չկա, որ գիտության համար Մուհամմեդը իսլամի հիմնադիրն է: Բոլորովին այլ հարց է, թե ինչ են կարծում այդ մասին իրենք` Ալլահի հետևորդները: Սրանով էլ կրոնագիտությունը տարբերվում է աստվածաբանությունից:
Ինչ վերաբերում է մուսուլմանների կողմից Մուհամմեդի լոկ մարգարեների կնիք լինելը: Իմ համար դա անհասկանալի է, որպես արևելագետ: Կարծում եմ, որ Մուհամմեդին սրբի արեոլ չտալը բոլորովին էլ չի ապացուցում, որ նա քիչ է պաշտվում մուսուլմանների կողմից: Տվյալ պարագայում նա ուղղակի սրբի ստատուս չունի, սակայն անգամ \Չկա Աստված Ալլահից բացի, և Մուհամմեդը նրա մարգարեն է\ ապացուցում է դա: Հետո էլ մահմեդականություն տերմինը օտարների կողմից է տրվել նրանց. օտարների, որոնք ամենայն հավանականությամբ գիտակցում էին, որ առանց Մուհամմադի իսլամ չկա:
Ես ի սկզբանե ասեցի, որ համարում եմ, որ մահմեդականություն տերմինի շուրջ առաջացած այդ աղմուկ-աղաղակը ամենաէական հարցերից չէ հայ արևելագիտության համար, ու շարունակում եմ այդպես կարծել: Բոլորովին ուրիշ հարց է, որ մուսուլմանություն տերմինն ավելի ճիշտ է: Խնդրում եմ ուշադրություն դարձնեք, որ ես չեմ գրել, որ այն սխալ է: Ուղղակի գրել էի, որ նմանօրինակ բազմաթիվ տերմինների շարքում բոլորովին էլ մեծ տարբերություն չեմ դնում մահմեդականություն կամ բուդդայականություն տերմինների միջև, քանի որ նույն հաջողությամբ մենք բուդդայականություն ենք ուսումնասիրում: Եվ ես որպես ուսումնասիրող անկասկած հարգում եմ նրանց քաղաքակրթությունները:
Շնորհակալություն բացատրության համար: Դուք իսլամագետ եք, ավելի լավ կիմանաք: Պարզապես կարծում եմ, որ եթե ժամանակին մեր իսլամի դասախոսը, որն ընդ որում արաբագետ է, բացատրեր այս ամենը, նման խառնաշփոթ չէր առաջանա: Ես իրանագետ եմ, իմը ծայրահեղ շիիզմն ու եզդիականությունն է, ու դրա համար էլ եթե վստահաբար ասեցի, որ օրինակ քրդերն ուզում են անկախ պետություն ունենալ, ես դրանում հաստատ համոզված էի, իսկ երբ խնդրեցի բացատրել մահմեդականություն տերմինը, խնդրում եմ ուշադրություն դարձնեք, որ ես ոչ ագրեսսիվ էի տրամադրված, ոչ էլ պնդում էի, որ մահմեդականությունն է ճիշտ. գրել էի, որ իմ հայոց լեզվի ուսուցիչը մահմեդականությունն էր ճիշտ համարում: Ուղղակի հաշվի առնելով գոյություն ունեցող նման բազմաթիվ կրոնների անվանումները, երբեք դրա վրա ուշադրություն չեմ դարձրել, ու շարունակում եմ կարծել, որ դա այնքան էլ էական հարց չէ այսօր: Ուղղակի սրանից հետո ավելի զգույշ կլինեմ մահմեդականություն տերմինի հետ:
Կարծում եմ, որ կարելի է այսքանով այս թեման լիովին փակված համարել: Կարծիքների փոխանակումը հաճելի զբաղմունք է, բայց կարծում եմ արդեն չափազանց շատ ժամանակ ծախսեցինք այս թեմայի վրա: Եվ վերջում` ըս մեկ անգամ շնորհակալություն հաճելի քննարկման համար:
Նախ` Մուհամմադի պատմական կարևորությունը. ոչ մեկ չի ժխտում սա. գիտության մեջ Մուհամմադը համարվում է ոչ միայն իսլամի հիմնադիրը, այլև ամբողջ Արաբական թերակղզու միավորողը: Աշխարհի գրեթե բոլոր խոշոր արաբագետների ընդհանուր կարծիքով Մուհամմադի գործունեությունը մի քանի դարով առաջ գցեց կենցաղավարման շատ ցածր մակարդակ ունեցող, նույնիսկ ոչ հեթանոս, այլ տոտեմապաշտ արաբներին… Բայց գիտական տերմինների հիմքում առաջին հերթին ընկած է հիմնավորվածության սկզբունքը, և պարտադիր չի, որ դա հենց պատմական փաստերով հիմնավորվածությունը լինի: Նույն օտարները, որոնք մեր ուսումնասիրած կրոնի հետևորդներին մահմեդական էին կոչել, արդեն վաղուց փոխել են իրենց կարծիքը… համենայն դեպս, քեզ ու Թերեզային (որ այսքանից հետո հերթական անգամ օգտագործել է այս սխալ ու հետամնաց տերմինը)անկեղծ բարեկամական խորհուրդ եմ տալիս որևէ արտասահմանյան համալսարան դիմելիս paper-ներում չօգտագործել մահմեդական տերմինը, որովհետև միանգամից ցուցակներից կջնջեն… Իսկ հայ արևելագիտությունը, կարծում եմ, պիտի առաջին հերթին հայ արևելագետներ պատրաստելու խնդիրը լուծի, հետո փորձի հասնել եվրոպական արևելագիտությանը… Բայց դա պիտի արդեն սկսել… ՄԵՆՔ պիտի սկսենք!!!
Որպես այս ,այո, իսկապես հաճելի քննարկման ամփոփում ուզում եմ ասել, որ ամեն մի բացասական ու թերի բան իր մեջ դրական կետ ու առավելություն է պարունակում (չինական իմաստություն)… Շատ ուրախ եմ այս քննարկման մեջ ընգրկվելու համար, դու գիտես Աննա ջան ինձ շատ հաճելի է քեզ հետ զրուցելը.. mersi
ԱՅՍ այս մեկնաբանության մեջ ցանկանում եմ պարզաբանել որոշ հարցեր ցավոք, գուցե որոշ ուշացումով, սակայն հուսով եմ , որ դա չի խանգարի.
առաջին հերթին ցանկանում եմ նշել, որ հարգելի Մետաքսյայի վերը բերված արտահայտությունն >(հոդվածի հեղինակը ծագման բերումով շատ ավելին գիտի քան մենք)-ամեն ինչ չէ, որ բացատրում է, խնդիրն այն է, որ տվյալ հոդվածի արժեքը պիտի գնահատվի ոչ միայն ելնելով հեղինակի ազգային պատկանելությունից, որը նրան թույլ է տալիս ամենաճշգրիտ տեղեկություններ հավաքել եզդիական համայնքի ներքին առանձնահատկությյուների մասին, այլև Թերեզա Ամրյանի` այս բնագավառում խոր մասնագիտական գիտելիքներ ունենալու հանգամանքից: Անշուշտ, հոդվածը զուրկ չէ որոշ թերություններից, սակայն չի կարելի մոռանալ նրա առավելությունների մասին, որոնցից ամենակարևորը, թերևս, այն է, որ բերված նյութերը միանգամայն արժանահավատ են և համապատասխանում են այսօրվա գիտական մակարդակին: Ինչ վերաբերում է եզդիւների ինքնանվանվցան հետ կապված նոր վարկածի առաջ քաշելուն, պիտի խոստովանեմ, որ անձամբ ինձ այս արտահայտությունը կանգնեցրել է փակուղու առաջ, միթե աշխարհում եղած բոլոր ժողովուրդների անվանումներն ու ինքնանվանումներն արդեն ստուգաբանվել են. ավելին` հաճախ նոր վարկածները ոչ միայն ամեն ինչ չեն բացատրում, այլև նոր խառնաշփոթի տեղիք են տալիս, և երբեմն ավելի կարևոր է ոչ թե նորություն և կեղծ օրիգինալության հետևից ընկնելը, այլ եղած նյութերը պատշաճ կերպով մեկնաբանելը, որի արդյունքում գուցեև ճշմարտությունն ի հայտ գա: Որպես օրինակ նշեմ, որ Ուրարտու անվան ծագումը մինչև հիմա 100 տոկոսով ստուգանված չէ, թեև նոր վարկածների պակասություն չկա:ՃՃՃՃ
Ինչ վերաբերում է նրան, որ եզդիները խոսում են քրդերենով, այս առթիվ կուզեի նշել, որ բելառուսները 1-2 դար առաջ խոսում էին, հըմ, ասենք գրեթե ռուսերենով, բայց դա չի խանգարում նրանց իրենց առանձին ազգ զգալ: Գիտեք, ես հասկանում եմ ժողովրդի կամ ազգության ով կամ ինչ լինելը ծագմամբ բացատրելու ներքին ձգտումը, բայց արևելագիտության ֆակուլտետում անցկացրածս տարիները ինձ վարժեցրին մի` արտաքուստ արտառոց մտքի. այն է` ծագումն ամենաանվստահելի ու հեղհեղուկ երևույթն է, որ կարելի է պատկերացնել, որովհետև չկա որևէ լիակատար մաքուր ծագման ազգ կամ ժողովուրդ: Ներկայումս գոյություն ունեցող ժողովուրդներին բնութագրելիս գլխավորապես կարելի է հիմնվել նրանց պատմության, մշակութային ու լեզվական առանձնահատկությունների վրա, իսկ ծագումը մեծ մասամբ կարող է միայն այնքան դեր խաղալ, որքան տեղ ու կարևորություն է այն զբաղեցնում այդ ժողովրդի ինքնագիտակցության մեջ: Բացատրեմ ինչու. մենք`հայերս մեզ զգում ենք որպես Հայկի կամ ԱրաԳեղեցիկի ժառանգներ, սակայն եթե ուզենք իսկապես ծանոթանալ մեր լեզվի արմատներին, ստիպված պիտի լինենք Դյակոնով կարդալ, իսկ դա հասու է միայն մասնագետներին և ընդ որում ամեն ինչ չէ, որ բացատրում է,իսկ եթե փորձ արվի այդ հասցնել հասարակ ժողովրդի գիտակցությանը, ապա միանգամայն հնարավոր է, որ այն բերի նոր ազգային գիտակցության ձևավորման: Խնդրում եմ, թող սա չհասկացվի որպես ծագման կարևորության ժխտում,պարզապես գիտական ու առօրյա բացատրությունները միշտ չէ, որ համընկնում են, և եզդիների դեպքում հենց ավելի կարևոր է հենց այդ առօրեական բացատրությունը, որ նրանց բնորոշում է որպես որոշակի կրոնական համոզմունքներ ունեցող ազգություն, որի անդամների համար անընդունելի է նույնացումը քրդերի հետ: Ի դեպ,գիտական մակարդակում քննելիս էլ ի հայտ են գալիս այս երկու խմբերի տարբերությունները, ինչն ապացուցելն էլ թողնենք մեր հարգելի հեղինակին և սպասենք նրա հաջորդ հոդվածին:
Մետաքսյա ջան, լիովին համաձայն եմ, որ “մահմեդական” բառը չպետք է կիրառվի գիտական հոդվածներում, ես ինքս վերջին անգամ այս բառը հանդիպել եմ երևի դպրոցական դասագրքերում: Ես այստեղ ի նկատի ունեի “պաշտամունքի սենյակի” մասին տեղեկությունը, և ընդհանրապես, այս ամբողջ քննարկումից շատ հետաքրքիր փաստեր իմացա եզդիների մասին, որոնց մասին, ավաղ, մինչ այս նյութը հրապարակելը քիչ տեղեկություն ունեի )))