Աշխատությունը ներառում է հեղինակի 2000-2010 թթ. Իրանագիտության ամբիոնի ուսանողներին կարդացած նյութը, որտեղ ներկայացված է Իրանի 3-19 րդ դարերն ընկած ժամանակահատվածի պատմությունը: Գրքում առավել մանրամասն քննարկվում են քաղաքական, հոգևոր-կրոնական, տնտեսական հարցեր, որոնք զուգահեռաբար ուսումնասիրվում են պատմական գործընթացների հետ մեկտեղ: Անդրադառնալով տարաշծաշրջանի մի շարք կարևոր հարցերի` հեղինակը քննարկել է նաև Հայաստանին առնչվող բազում խնդիրներ, հայ-իրանական հարաբերությունների բազում ասպեկտներ:

Դեկտեմբեր 16, 2010 | 12:02
Թերթում ԵՊՀ Իրանագիտության ամբիոնի վարիչ Գառնիկ Ասատրյանն անդրադառնում է ԵՊՀ-ի նոր կանոնադրության նախագծին:

«Երեւանի պետական համալսարանում լայնորեն քննարկվում է նոր կանոնադրական նախագիծը: Միանշանակ է, որ աշխատանքներն այդ ուղղությամբ անհրաժեշտ են՝ հաշվի առնելով բարձրագույն կրթությանն ուղղված ներկայիս մարտահրավերներին դիմակայելու հրամայականը եւ առաջնորդվելով այն պարզ գիտակցմամբ, որ այլ միջոցառումներից զատ հարկավոր է նաեւ լուրջ ու բովանդակալից մի փաստաթուղթ, որի միջոցով հնարավոր կլինի կարգավորել երկրի մայր ԲՈՒՀ-ի գործունեությունը: Սակայն ինչպիսի±ն են լինելու հիշյալ կանոնադրական փոփոխությունները եւ ի±նչ նպատակ պետք է դրանք հետապնդեն:

Հասկանալի է, որ ԵՊՀ կանոնադրությունը նախեւառաջ պետք է ծառայելի որպես գործիք ժամանակակից բարձրագույն կրթության առջեւ ծառացած կարեւորագույն խնդիրների լուծման ճանապարհին: Մասնավորապես, խոսքը վերաբերում է կրթամակարդակի բարձրացմանը, երիտասարդ գիտնականների ներգրավվմանը համալսարանական կյանքին, կրթական համակարգում առկա արատների՝ կաշառակերության եւ խմբակայնության դեմ պայքարին, ամբիոնների շրջանակներում իրականացվող գիտահետազոտական աշխատանքների որակական մակարդակի բարձրացմանը եւ այլն: ՀՀ ԿԳ նախարարության «ՀՀ կրթության եւ գիտության ոլորտում փոփոխությունների վերաբերյալ հայեցակարգային դրույթները» առանձնահատուկ կերպով ընդգծում են հիշյալ ոլորտում փոփոխությունների իրականացման հետեւողականության անհրաժեշտությունը:

Նոր կանոնադրական նախագծի որոշ կետեր, սակայն, տարակուսանքի տեղիք են տալիս: Փաստորեն, որակական փոփոխության են ենթարկվում այն կանոնադրական կետերը, որոնք ճակատագրական նշանակություն ունեն մեր բարձրագույն կրթության համար: Եթե գործող կանոնադրության համաձայն ամբիոնների ներկայացուցիչների թվաքանակը ֆակուլտետների ընտրովի ղեկավար մարմիններում որոշվում է ըստ ամբիոնների աշխատակիցների համապատասխան թվի (որոնք Համալսարանի հիմնական աշխատողներ են համարվում՝ նվազագույնը կես հաստիքային դրույքով), ապա նոր նախագիծը նախատեսում է ներկայացուցիչների թվաքանակը որոշել ըստ ամբիոնների դրույքաչափերի ընդհանուր գումարի:

Ցավոք, մենք որեւէ հիմնավորում չլսեցինք այս՝ առնվազն տարօրինակ թվացող առաջարկության կապակցությամբ, այն դեպքում երբ լիովին ակնհայտ են իրավաբանական եւ բարոյական նորմերից կամ պարզապես առողջ դատողությունից բխող հակափաստարկները:

Նախ, գոյություն չունի եւ չի կարող ունենալ այնպիսի ընտրական համակարգ, որտեղ մեկ անձը մեկ լիարժեք ձայնի իրավունք չունենա:

Համալսարանի յուրաքանչյուր աշխատակից (եթե Համալսարանը նրա հիմնական աշխատավայրն է), անկախ նրանից, թե նա կես, մեկ, թե մեկ ու կես դրույքաչափով է աշխատում, իրավունք ունի որոշելու ֆակուլտետի ճակատագիրը: Ինչպե՞ս կարող են ամբիոնի կես դրույք ունեցող երկու աշխատակից ունենալ ընդամենը մեկ ձայն, իսկ մեկ ու կես դրույք ունեցող երկու աշխատակից՝ երեք ձայն, երկուսի փոխարեն: Ի՞նչը կարող էր առավել անհեթեթ լինել հասարակ տրամաբանության եւ առողջ դատողության դիտանկյունից: Ըստ էության, տեղի է ունենալու որոշ մարդկանց իրավունքների սահմանափակում՝ հօգուտ մյուսների իրավունքների ընդարձակման: Պատկերացրեք հեղինակություն վայելող վաստակաշատ դասախոսի, որն աշխատում է կես դրույքաչափով: Ինչո՞ւ նա պետք է իրեն զգա մարդ, ով ունի կես ձայն: Ի վերջո, ֆակուլտետի ճակատագիրը պետք է որոշեն անձերը, այլ ոչ թե դրույքաչափերը: Այսպիսով, անտեսվում է նաեւ հարցի բարոյական կողմը, որն ունի առաջնային նշանակություն ցանկացած կոլեկտիվում աշխատանքային առողջ մթնոլորտի ձեւավորման համար:

Եվ վերջապես ամենակարեւորի մասին: Կանոնադրության մեջ նման փոփոխությունների ամենավտանգավոր հետեւանքներից է այն, որ խոչընդոտվում է նոր կադրերի ընդգրկումը գիտամանկավարժական գործընթացում՝ հակասելով բարձրագույն կրթության հիմնարար սկզբունքներից մեկին՝ երիտասարդ գիտնականների ներգրավվմանը կրթական համակարգին: Ամբիոնի վարիչները, որպես կանոն, երիտասարդ դասախոսներին աշխատանքի են վերցնում հենց կես դրույքաչափով՝ ընձեռելով նրանց գիտակրթական ասպարեզում ինքնադրսեւորման հնարավորություն, որից հետո միայն կայացնում են վերջնական որոշում նրանց հետ հետագա համագործակցության կապակցությամբ: Դա երիտասարդների շրջանում ստեղծում է առողջ մրցակցային մթնոլորտ, իսկ ղեկավարությունը հնարավորություն է ստանում ընտրելու եւ պահելու լավագույն կադրերին՝ առավել ակտիվ գիտամանկավարժական գործունեության հեռանկարով: Հենց այսպես են ձեւավորվում ամենաառողջ համալսարանական կոլեկտիվները:

Առաջարկվող նորամուծությունն ակնհայտորեն խրախուսում է բոլորովին այլ կադրային քաղաքականություն, երբ համակարգում ձեւավորված սահմանափակ քանակությամբ «հնաբնակների» խմբեր չեն ցանկանա իրենց նեղ շրջանակի մեջ նոր անդամներ ընդգրկել: Երիտասարդների համար մուտքն այնտեղ փաստորեն չափազանց դժվարանալու է:

Փաստորեն, նոր կանոնադրական նախագծի շրջանակներում ղեկավարությունը շահագրգռված չի լինելու աշխատակազմի ընդլայնման եւ երիտասարդացման հարցում, քանզի ձայները ապահովվելու են ի հաշիվ դրույքաչափերի, այլ ոչ իրապես աշխատող մասնագետների: Բացի այդ, նոր կանոնադրական նախագիծը հնարավորություն է ընձեռում ձայներ հավաքել նաեւ ի հաշիվ դրսից հրավիրված մասնագետների, որոնք համատեղությամբ աշխատում են Համալսարանում կես դրույքաչափով, բայց չեն համարվում հաստիքային աշխատող (դա բացարձակապես արգելվում է ներկա կանոնադրությամբ): Նախադրյալներ են ստեղծվում այն բանի համար, որ «յուրային» հրավիրվածների թվաքանակը կարող է երբեմն գերազանցել հաստիքային աշխատողների քանակին: Ավելին, ստեղծվում է այնպիսի անմիտ իրավիճակ, երբ փոքր անձնակազմ եւ բարձր դրույքաչափերով աշխատող անդամներ ունեցող ամբիոններն իրենց ձայնների քանակով հավասարվում են մեծ ամբիոններին, որոնք խրախուսում են նոր հեռանկարային կադրերի՝ գիտակրթական գործունեության մեջ ներգրավման քաղաքականությունը (թեկուզ կես դրույքաչափով): Կարելի է միայն պատկերացնել, թե ինչ որոշումներ կկայացվեն ֆակուլտետների գիտխորհուրդներում ձայների «մեծամասնությամբ»… Անդեմ դրույքաչափերը, որոնց հետեւում կարող է կանգնած լինել ցանկացած մեկը, կարող են բերել ողջ համակարգի դիմազրկման, իսկ որպես ավելի վտանգավոր հետեւանք՝ ազնիվ ու իրենց գործին նվիրված անձանց՝ գիտակրթական համակարգից դուրս մղման: Լիովին ակնհայտ է, որ տվյալ նորամուծությունը ձեռնտու է լինելու մի խումբ մարդկանց, որոնք լուծում են հստակ խնդիրներ՝ ստանալ ձայների առավելագույն քանակությունը աշխատակիցների նվազագույն թվաքանակի պայմաններում՝ ստեղծելով առավել վերահսկելի իրավիճակ:

Դա, անկասկած, կործանարար ազդեցություն կթողնի Համալսարանի կադրային քաղաքականության վրա: ՀՀ ԿԳ նախարարության վերոհիշյալ հայեցակարգային դրույթները մատնանշում են երիտասարդ կադրերի՝ գիտության եւ կրթության ոլորտում ներգրավվածության ցածր մակարդակը. «Արդիական է գիտական կադրերի, առաջին հերթին երիտասարդության՝ գիտության ոլորտից հեռանալու խնդիրը», ինչի առնչությամբ առանձնահատուկ կարեւորվում է օժանդակությունը գիտական դպրոցներին:

Կանոնադրության համապատասխան կետերի փոփոխության դեմ շարադրված վերոհիշյալ փաստարկները առաջարկվել եւ միաձայն հաստատվել են ԵՊՀ Իրանագիտության ամբիոնի կողմից, ինչը միանգամայն օրինաչափ է. վերջին 10-12 տարիների ընթացքում ճկուն կադրային քաղաքականությունն է, որ հնարավորություն է ընձեռել Իրանագիտության ամբիոնին ընդարձակել անձնակազմի թվաքանակը՝ 5-6-ից հասցնելով 25-ի` վերածելով այն աշխարհում առավել ճանաչված իրանագիտական դպրոցներից մեկի: Իրանագիտության ամբիոնում լուրջ հետազոտություններ են կատարվում նաեւ մի շարք հարակից շրջանների ուսումնասիրության ասպարեզում (Ադրբեջան, Հյուսիսային Կովկաս, Կենտրոնական Ասիա, Թուրքիա, Աֆղանստան, քրդեր, թալիշներ եւ այլն), որոնք անմիջականորեն շոշափում են մեր ազգային շահերը: ԵՊՀ Իրանագիտության ամբիոնը նախաձեռնում եւ իրագործում է այնպիսի լայնամասշտաբ գիտական ծրագրեր, որոնք շատ դեպքերում ի զորու չեն իրականացնել արտասահմանյան առատ ֆինանսավորվող շատ կառույցներ: Վերջին տարիների ընթացքում Իրանագիտության ամբիոնը կազմակերպել է վեց խոշոր միջազգային գիտաժողով՝ աշխարհի տարբեր երկրների գիտնականների մասնակցությամբ: Արդեն 15 տարի է, ինչ հրատարակվում է «Iran and the Caucasus» (Լեյդեն, Նիդերլանդներ) հեղինակավոր գրախոսվող միջազգային պարբերականը, որը արեւելագիտական ակադեմիական հրատարակությունների շարքում ունի ընթերցելիության ամենաբարձր վարկանիշը: Հարկ ենք համարում նշել նաեւ երկու տարածաշրջանային պարբերականների մասին, որոնք երկար տարիներ հրատարակվել են ամբիոնի կողմից: Իրանագիտության ամբիոնի հաջողությունների մասին բոլորովին վերջերս նշեց նաեւ ՀՀ վարչապետ Տ. Սարգսյանը արտասահմանյան ԶԼՄ-երի ներկայացուցիչների հետ մամլո ասուլիսի ընթացքում: Այս ամենը գործող ԵՊՀ կանոնադրության հիշյալ մասով կետերի կենսունակության վառ ապացույցն են:

ԵՊՀ նոր կանոնադրական նախագծի կողմնակիցների միակ փաստարկը այն է, թե այդպիսով հնարավոր կլինի կանխել ամբիոնների աշխատակիցների թվաքանակի արհեստական ընդլայնումը, այսպես կոչված՝ դրույքաչափերի «փոշիացումը»: Անկեղծ ասած՝ դժվար է պատկերացնել, թե ինչպես կարելի է արհեստականորեն մեծացնել գիտաշխատողների անձնակազմը, որտեղ յուրաքանչյուրն ունի իր մասնագիտական բնագավառը: Կամ` ի՞նչն է բացասական կամ վտանգավոր նոր կադրերի ներգրավվման հարցում: Ավելին, ի՞նչն է խանգարում մյուս ամբիոններին ընդլայնել իրենց կազմը՝ «փոշիացնելով» որոշ կասկածելի դրույքաչափեր՝ հանուն ընդհանուր գործի: Իհարկե, հաջողությամբ աշխատող մեծ գիտական կոլեկտիվը միշտ էլ մեծ պատասխանատվություն է ենթադրում, բայց եւ միաժամանակ, վկայում է ղեկավարի կազմակերպչական ունակությունների մասին որպես գիտական աշխատանքների համակարգող: Իսկ «յուրային» փոքր կոլեկտիվները անհամեմատ ավելի հեշտ են կառավարվում…

Ես չէի կարող իմ անհանգստությունը չարտահայտել հիշյալ կանոնադրական նորամուծության կապակցությամբ, քանզի այն հակասում է Հայաստանի բարձրագույն կրթության եւ գիտության զարգացման ռազմավարական սկզբունքներին՝ խթանելով գիտության լճացմանը եւ հարվածի տակ դնելով մեր երկրի մտավոր անվտանգությունը:

Ժամանակները փոխվում են: Կանոնադրությունը, որի նախագիծն այսօր քննարկման փուլում է, պարտավոր է ապահովել ԵՊՀ-ի որակյալ կենսագործունեությունը եւ ստեղծել առողջ մթնոլորտ նրանում առաջիկա տասնամյակների ընթացքում: Սա հենց այն ժառանգությունն է, որը մենք կթողնենք մեր երիտասարդ սերնդին:

Ես եւ իմ գործընկերները հուսով ենք, որ նոր կանոնադրության հարցը կդառնա լայնամասշտաբ եւ լուրջ քննարկման առարկա եւ կգտնվի ակադեմիական հանրության ուշադրության կենտրոնում: Համոզված եմ, որ ներկայիս կանոնադրության կատարելագործման նախաձեռնությունը միտված չի եղել խմբակայնության խթանմանը, այլ իրականում նպատակ է հետապնդել իրականացնել կառուցողական փոփոխություններ, որոնց բոլորս ենք սպասում»:

Գառնիկ Սերոբի Ասատրյան, բանասիր. գիտ. դոկտոր, պրոֆ.

ԵՊՀ Իրանագիտության ամբիոնի վարիչ

Ի դեպ, հայ գրականությունն այդքան “մեծարող և սիրող ջատագովը” դժվար թե հայ գրականությունից նման դասեր քաղեր` անանուն կերպով վատաբանել ու հայհոյախառը փնովել նույն` հայ ազգի մեկ այլ ներկայացուցչի: Իսկ արևելագիտության ամուր և ակադեմիական հիմքերը Հայաստանում կասկածի տակ առնելը, առնվազն, միամտություն է և զավեշտական, գուցե հոդվածագիրը տեղյակ չէ վերջին տարիներին Հայաստանում անցկացված միջազգային լայն ընդգրկում ունեցող կոնֆերանսների, արևելագիտական հայաստանյան և միջազգային մեծ համարում ունեցող գիտական հրատարակությունների մասին… Կարող եմ ուղեկցել նրան արևելագիտության լաբիրինթով և ամենայն մանրամասնությամբ նրա առջև բացել Հայաստանում արևելեգատիտության, իմ դեպքում` իրանագիտության ողջ գանձերը, իսկ առավել լայն ցանկության դեպքում իմ արաբագետ և թուրքագետ կոլեգաների հետ մեկտեղ նրան տեղյակ կպահենք Հայաստանում արևելագիտության մասին: Չիմացությունը դեռևս մարդկային աղետներից սարսափելիագույնը չէ…

Վերջում կցանկանայի կոչ հղել առ իմատություն, քանզի իմաստությունը քարկոծելու և անվայելուչ արտահայտությունների հետ որևէ աղերս չունի և, ինչպես ժամանակին ասել է մտածողներից մեկը, ցանկացած ծայրահեղություն թերիմացության արդյունք է:

ԱԶԱՐԻՆԵՐ. ՄԱՐԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՏԻՊԸ

ՎԱՀԻԴ ՌԱՇԻԴՎԱՇ

ԵՊՀ, Իրանագիտության ամբիոն

Յուրաքանչյուր տարածքի էթնոլեզվաբանական նկարագրի վրա իր հետքն են թողնում պատմական բազմազան իրադարձությունները, որոնց թվում՝ ժողովրդագրական տեղաշարժերը, ռազմական հարձակումների հետևանքով այստեղ հայտնված այլալեզու և այլադավան ցեղերը և այլն։ Իսկ  ազգային ինքնությունը որոշարկող անհրաժեշտ գործոնները՝ տվյալ միավորման ռասան ու մշակույթը, մնում են անփոփոխ և մեկ խմբի մեջ են միավորում էթնիկապես նույն մարդկանց:[1]

Սկզբում մարդկային ռասայի դասակարգումը հասարակագետները, մարդաբաններն ու ազգագրագետները կատարում էին ըստ աշխարհագրական և արտաքին հատկանիշների։ Սակայն աշխարհի էթնիկ քարտեզն այժմ այնքան բազմազան ու միախառնված է, որ միատարր ու մաքուր ցեղային տարածքների որոշարկումը համարյա անհնար է։ Իրանցի գիտնական Նասեր Ֆոքուհին այս առումով նշել է, որ մարդկային ցեղատեսակի որոշարկման համար միայն տարածքն ու մաշկի գույնը բավարար չէ։ Պետք է հաշվի առնել նաև այլ մարդաբանական գործոններ, ինչպես՝ մազերը, հասակը, գանգը, ծնոտոսկրերը, քիթը, աչքերի ձևը… ինչպես նաև՝ արյան խումբը:[2]

1965 թ. ամերիկացի ազգաբան Կարլետոն Կունը մարդկության մեջ տարորոշեց չորս ցեղային խումբ՝ կովկասյան ցեղեր, ավստրալիական ցեղեր, կոնգոյան ցեղեր և գափույան ցեղեր։ Ըստ ամերիկացի գիտնականի, այս ցեղերը միմյանցից միանգամայն տարբեր ու բազմածին են,  իսկ մարդկային ընդհանուր սկիզբը հինգ տարբեր կենտրոններից, յուրաքանչյուրն առանձին ու մեկուսի կերպով, մոտավորապես 35000 տարվա ընթացքում զարգացել և վերածվել է Homo sapiens –ի:[3]

Մարդկային ցեղատեսակների դասակարգման փորձերը շարունակավեցին նաև հետագայում, որի արդյունքում, ըստ արեալային առանձնահատկությունների ու գենետիկական կապերի, մենք ունեցանք մարդկային ցեղի երկու տեսակ՝ արևմտյան և արևելյան խմբեր։ Արևմտյան ազգերի մեջ առավել ցայտուն էին համարվում նեանդենթալ և հայդելբերգ ցեղատեսակները, որոնք ունեին դեպի ետ ուղղված բարձր ճակատ, առաջ եկած ծնոտ և ամուր կմախք։ Հետագայում ի հայտ եկան մի շարք այլ ցեղատեսակներ ևս։ Այդ ընթացքում ի հայտ եկած ցեղատեսակներից էին նաև ալթյան և միջերկրածովյան տեսակները։ Ազգաբանների կարծիքով, միջերկրածովյան տեսակը եկել է հարավից, ունի կարճ հասակ, խորն ընկած աչքեր, սև մազեր ու ձվաձև դեմք։ Ալպյան տեսակին, որն ուներ արևելյան ծագում, հատուկ էր միջին հասակը, շագանակագույն աչքերն ու մազերը, կլոր գանգն ու դեմքը:[4]

Արևելյան ցեղատեսակներից ամենահայտնին սպիտակամորթներն էին, որոնք բաժանվում էին երեք՝ հնդեվրոպական, սեմական և քամական ճյուղերի։ Հնդեվրոպացիներն  ապրում էին Հնդկաստանից Եվրոպա ընկած տարածքում, սեմական ցեղերը՝ Արաբիայում, Միջագետքում, Հյուսիսային Աֆրիկայում, իսկ քամական ցեղերի բնակության վայրի մասին կային տարակարծություններ. որոշ գիտնականներ կարծում էին, որ նրանք ապրում են Բաբելոնում և արևմտյան Ասիայում, մի մասն էլ նրանց հայրենիքն էր համարում Ասիայից Աֆրիկա ընկած տարածքը, Եգիպտոսն ու Լիբիան:[5]

Ինչպես հայտնի է, մարդաբանության մեջ հստակությամբ զատորոշվում են երեք հիմնական կամ մեծ ռասա՝ նեգրոիդ ռասա (սև), եվրոպոիդ ռասա (սպիտակ) և մոնողոլիդ ռասա (դեղին)։ Դեղնամորթերն Ասիայի բնակիչներն են, որոնց մի մեծ հատված տեղափոխվել է Եվրոպա։  Սպիտակամորթերը սփռված են Եվրոպայի մեծ մասում, Աֆրիկայի արևելքում, Արաբստանում, Իրանում, Հնդկաստանում, իսկ սևամորթների հայրենինք է Կենտրոնական Աֆրիկան։ Սակայն այս տարաբաժանումը կարող ենք հարաբերական անվանել, քանզի արդի մարդկության ոչ բոլոր խմբերեն են պատկանում այդ երեք ռասային։

Իրանի ցեղային–մարդաբանական կազմը. Իրանում տիրող այժմյան լեզվական, էթնիկ և մշակութային իրավիճակը կարելի է համարել իր տեսակի մեջ եզակի։ Իրանի ներկայիս հասարակության և դրա էթնիկ կազմի մասին ճիշտ պատկերացում կազելու համար հարկավոր է համակողմանի ճիշտ մոտեցում՝ ի նկատի ունենալով գիտության վերջին նվաճումներն ու ուսումնասիրությունները՝ պատմական, մարդաբանական, լեզվաբանական և այլն։

Համաժամանակյա կտրվածքով Իրանում ապրում են բազմաթիվ էթնիկ միավորներ, որոնք պետական լեզու համարվող պարսկերենի կողքին խոսում են իրենց բարբառով։ Ասել է թե, այս երկրում ապրող առավել, քան երեսուն էթնիկ միավորներից քսանը խոսում է իրանական բարբառով կամ լեզվով՝ ֆարսեր, լուրեր, մազանդարանցիներ, գիլանցիներ, թալիշներ, բելուջներ, քրդեր, ազարիներ և այլն։

Որոշ մոնղոլոիդ (թուրքմեններ) ու նեգրոիդ (բրահուիներ ու Պարսից ծոցի ափերի բնակիչներ) ցեղերից բացի, ԻԻՀ բնակչությունը համալրված է նաև կովկասյան ցեղատեսակ­ներով, որոնք էլ բաժանվում են երեք ենթախմբի՝ հյուսիսային, ալպյան ու միջերկրածովային։ Այս երեք ենթատեսակներն էլ Իրանում ներկայացված են, սակայն առավել շատ տարածված է ալպյան կամ «կլորագլուխների» ենթատեսակը։ Վերջինս էլ բաժանվում է երկու ենթաճյուղի՝ արմենոիդ[6] և իրանոիդ։ Ազարիները, գիլանցիները, մազանդարանցիները և Խորասանի մի մասի բնակիչները մտնում են արմենոիդ ենթաճյուղի մեջ, իսկ կենտրոնական, հյուսիսարևմտյան,  արևելյան ու հարավային Իրանի բնակչությունը համարվում է  իրանոիդ։

Ավելի մանրամասն անդրադառնալով ազարիներին, նշենք, որ նրանք ապրում են Իրանի հյուսիսարևմտյան տարածքներում, Ղազվինում և, գլխավորապես, թյուրքախոս են։[7] Պատմության ընթացքում արձանագրված թուրք–մոնղոլական ու արաբական նվաճողական քաղաքականությունը, թվում է, պետք է իր հետքը թողներ այս տարածքի բնակիչներ ազարիների ժողովրդագրական ու մարդաբանական պատկերի վրա։ Պետք է նշենք, ոչ միայն ազարիների, այլ, ընդհանրապես, բացի մոնղոլոիդներից ու արաբներից, որոնք Իրան են եկել իսլամի տարածումից հետո, Իրանում իշխող ցեղային ողջ պատկերը նույնությամբ պահպանվել է դեռևս մինչարիական շրջանից։ Թուրքերի ու մոնղոլների մուտքն Իրան և նրանց ֆիզիկական տվյալները` աչքերի ներքևի հատվածների փքվածությունը, այտերի ուռուցիկությունը, նեղ աչքերը, լայն ու փռված դեմքը, մարմնի մազածածկույթի բացակայությունը, որևէ կերպ չեն արտացոլվել տեղաբնակների մեջ։ Իսկապես, հիմա Իրանում թյուրքական բոլոր մարդաբանական պարամետրերին համապատասխանում են միայն թուրքմենները, նույնիսկ թուրք–ղաշղայիները որոշակիորեն իրանական տեսք են ստացել։

Ատրպատականում մեր կողմից կատարված դաշտային ուսումնասիրությունների ընթացքում հայտնաբերվեց, որ այս տարածքի բնակչությունը մեծամասնաբար սպիտակամորթ է, հանդիպում են նաև ցորենագույն մաշկով բնակիչներ։ Իսկ Քանդովան գյուղի բնակիչները, գլխավորապես, առանձնանում էին սպիտակագույն մաշկով։ Նույնը նկատվեց նաև Ատրպատականի հյուսիսային տարածքներում՝ Շաբեսթար, Սուֆիան բնակավայրերում, ինչը կարելի է ասել նաև Ահար շահրեստանի բնակչության մասին։

Մազերի գույնն Ատրպատականի հյուսիսային տարածքների բնակչության շրջանում հիմնականում մուգ դարչնագույն է, հատուկ է խիտ մազածածկույթը։ Ունեն լայն ու բարձր ճակատ, իրար մոտ գտնվող մուգ աչքեր։ Բնակչության 90 տոկոսն ունի նետաձև հոնքեր, իսկ 60 տոկոսի հոնքերը թավ են և խիտ։ Այս տարածքների բնակչությունն ունի մեծ ու արծվաձև քիթ՝ դեպի ներքև ուղղված քթածայրերով, փոքր քթեր շատ քիչ քանակությամբ հանդիպում է կանանց մոտ։ Հասակի մասին ասենք, որ այն տատանվում է 160-190 սմ միջև, իսկ լեռնային շրջանի բնակիչները նիհար են ու մկանուտ, կլոր գլուխներով ու 80-81 սմ չափով գանգերով։ Այս տարածքի բնակիչների մասին խոսելիս, հարկ ենք համարում անդրադառնալ նաև վաղ իսլամական շրջանում այստեղ բնակություն հասատատած արաբներին, որոնք կազմում են բնակչության միայն հինգ տոկոսը։ Իսկ մարդաբանական տվյալներով նրանք չեն տարաբերվում ազարիներից՝ սև և կապույտ աչքեր, բարձր ու լայն ճակատ, նետաձև հոնքեր, սև ու մուգ, թավ մազեր։

Ատրպատականի բնակչության՝ ազարիների մարդաբանական այս քննությունը ևս մեկ անգամ էլ ապացուցում է նրանց տարբերությունը թյուրքական տարրից։

[2] Fokūhi N., Pārehāye ensānšenāsi, Tehran, 1385, 89

[3] Xāneqāh A., Kamālī M., Ensānšenāsi-ye omumī, Tehran 1384, 126

[4] Sa’idyan Abdolhoseyn, Sarzamin va mardom-e Irān, Tehran, 1383, 71

[5] Pīrnyā H., Irān-e bāstān, Tehran 1370, 57

[6] Արմենոիդ ցեղատեսակի հիմնական առանձնահատկությունները հստակ արտացոլված են Կովկասում բնակվող հայերի մեջ, որոնց անունից էլ առաջացել է այս ենթատեսակի անունը։

[7] Ցավոք, մինչ այժմ, հատկապես հասարակ ժողովրդի շրջանում, թյուրքախոսությունը դարձել է ազգային ինքնագիտակցության հիմնական միջոցը և նրանցից շատերն իրենց թյուրք են անվանում՝ չնայած զտարայուն իրանցիներ լինելուն։

ARMENIANS OF GHARADAGH

Hovhannes Hovsepian

Yerevan, 2009

“Armenians of Gharadagh” fundamental research by Hovhannes Hovsepian (2009) consists of two volumes including ethnography and folklore of the autochthon Armenians respectively. The author being of a native origin has made a wide fieldwork for many years collecting important materials on population, history, culture, lifestyle and ancient monuments which indicate the aspects of Armenian-natured realities on the mentioned territory. Gharadagh (or Karadagh) is situated in the Northern region of Iranian Azerbaijan (Aturpatakan), which has been one of the historical provinces populated mostly by Armenians from the very ancient times. In the historical sources it is attested that Urartians, Medians, and Scythians have also lived and spread their civilization on these parts of nowadays Iranian districts. The regions of Gharadagh were included in ancient Armenian Vaspourakan province, Parspatunik county, and this name is firstly attested in “Ashkharhacuyc” of Anania Shirakatsi. Even Greek historian Eratosthenes (276-194 B.C.) has mentioned about a gap in Gharadagh, called “Drunq Hayoc (Armenian pass)”. In middle ages this gap is mentioned again by a Muslim historiographer Hamballah Ghazvini.

After the fall of Arsacid dynasty in Iran, prolonging wars between Sassanian Persia and Roman Empire resulted the division of Armenia into two parts in the consequence of which a united Armenian kingdom was not ever established which would involve Great Hayk wholly. After a while, the mountains of Armenian Parspatunik became famous in historical annals and travel notes as Siah-Kuh (Pers. Black Mountains). During Mongol invasions, when a lot of toponymy changes occurred and Mongol names found priority over ancient Armenian and Iranian place-names, the regions in question got the Turkish equivalent – Gharadagh (Black Mountains).

The author starts the research with detailed geographical and climatic data, information on flora and fauna, which are of great importance and interest. A thorough description on the borders of Gaharadagh, as well as nature, mountains, rivers, minerals, natural springs found their reflection in the book. The modern borders of Gharadagh are defined by the author in physical geographical terms as a roughly quadrangle area extending about 200 kms. along the southern banks of the Aras river, from the Meghri valley in the west to the junction of Aras and Kura rivers in the east (pp. 11-39).

The chapter which presents the population of Gharadagh briefly scrutinizes the ethnic groups and nations consisting of Armenians, Turks, Kurds, Tatars, Shamlu (or Gyoravan) and Gharachi people who, having lived in various historical periods and in separate districts, have professeed different religions and rites, thus sharing common cultural feautures with each other. However, as it is mentioned in historical annals, the most intelligent and educated people of these regions were Armenians, who were settled in the middle belt of Gharadagh. Especially, the Armenian-inhabitated village of Khanagah, which is situated in Dizmar district, has always been famous for its spiritual and material cultural background, architecture, monuments, cemeteries and churches. Based on the field-work materials, the author makes a careful study of a number of villages, their cultural life, monumental structures, churches and schools, and this study is accompanied by interviews with native inhabitants (pp. 39-141).

During different periods Armenians of Gharadagh had to leave their native lands and their culrural cradle stipulated by political, cultural, economical conditions, and these emigrations bore both forced and peacful character. One of the essential parts of the research are the statistical data including the population, number of villages and representatives of other nations of Gharadagh. And concerning this information which is based both on the medieval sources and statistical registrations one may come to a final conclusion that Armenians have been the majority of a number of villages of Gharadagh. After the destroying replacement of the early 17-th century by Shah Abbas, the Armenians of Gharadagh were forced to leave their homeland in waves of mass emigrations of 1828, 1840, 1919-1920 and 1946 (pp. 141-158).

A special attention is to be paid to the economical structure of Gharadagh. All the representatives of the ethnic groups of Gharadagh have leaded sedentary way of life, except the kurds of Arkspar valley. Field crop cutivation has always been the main occupation of Armenians. Form the very ancient times until 1946 mass emigration Armenians have used typical way of cultivation methods and farming standards as heritage of their ancestors. The following crops and cereals were traditionally cultivated: wheat, barley, grain, rye, millet, flax, pea, lentil, sesame. Favourable climate provided appropriate conditions for gardening, which was another important occupation and a profitable source for Armenians in Gharadagh. A prosperious branch of gardening was viniculture, even a number of households had their own wine-presses. Various types of gardening tools were used by Gharadagh peasants. The most important place of occupation held cattle-breeding, which was a very remarkable source of income. Cows, sheep and goats were the main livestock of Armenian peasants, and donkeys, horses, oxen served as main means of transportation. In general, Armenian-inhabited villages of Gharadagh were situated in the subalpine belt, had the same natural conditions in the result of which the above mentioned livestock was common in the whole regions. Gracious conditions of climate and rich vegetation, growing of various types of flowers and high-yielding varieties of trees were supportive for apiculture, practiced both by Armenians and a number of Turk families. Poultry-keeping, silkworm-breeding (sericulture) were considered to be auxiliary occupations in several villages of Gharadagh The most prosperous and respective crafts of Armenians in Gharadagh were metalworking, carpentry, masonry, tailoring, armoury, gold and silver workmanship, hairdressing, etc.

It’s remarkable that up to 1946 emigration there were no markets for changing livestock and article of trade in Gharadagh. A wider circle of trade was carried out in neighbouring villages (pp. 158-266).

Gharadagh has been one of the most mountainous districts of historical Armenia. For the villages to be protected from natural calamities they were built in sunward slopes. The dwellings and houses were alike in their simple shape in the Armenian villages of Gharadagh, especially in their traditionally built quadrangle ground and even dimensions. The walls of houses were made with rusticated stones of different forms, which were put together with clay mortar mixed with cut straw. Inside the dwelling nine columns were put for house to be firm.

The clothing of Armenians of Gharadagh was plain and modest, continuing the same traditions and way of dressing as their ancestors were used to wear. Women had traditionally fashioned similar clothes consisting of long sleeved shirts, tailored of red or green local textile, and a type of long overdress called “kyullija”. Women usually used adornments, especially differently fashioned belts were held in respect. Concerning the age of women the clothing might be of different colours. Men wore simple suit of white shirt and black trousers augmented with green, blue or black jacket (“arkhaloukh”) (266-288).

The author has paid detailed attention on local rituals and beliefs of Armenians in Gharadagh. Marriage, birth, funeral and mourning as well as a lot of rites connected with the implementation of them are discussed. A number of festivities, traditional ceremonies and local sites of pilgrimage are examined. Traditional beliefs and fortune-telling practices expressing the world-view and religious imaginations of Armenians of Gharadagh are represented with thorough attention to both local and more common implementations (309-489). The material is added with wide aspects of field-work results, worked out with appropriate knowledge of ethnographic realities. The book involves illustrations and maps.

The second volume of the book is wholly devoted to the folklore of Armenians of Gharadagh including fairy-tales, historical stories, animal tales, etc. In related commentaries and references the collector provides interesting information on the folklore materials of Armenians, their ethnographical meaning. This volume possesses vocabulary of Armenian dialect of Gharadagh, attested in the text, as well as the names and illustrations of the informants.

It is worth to mention that the represented book with its rich collections and materials has scientific, academic and cognitive implication. It brings to light a lot of essential facts, historical analysis and wide aspect important materials based on long-lasted filed-work.

Tadevos Charchyan

YSU, Department of Iranian Studies

ԵՊՀ Իրանագիտության ամբիոնի վարիչ, բ.գ.դ., պրոֆ. Գառնիկ Ասատրյանի ընդհանուր խմբագրությամբ լույս են տեսել ԵՊՀ Արևելագիտության ֆակուլտետի երիտասարդ դասախոսների և ասպիրանտների գիտական հոդվածների «Orientalia» ժողովածուի 9 և 10 պրակները: Հերթական համարներում զետեղված են արևելագիտության և, մասնավորապես, իրանագիտության տարբեր խնդիրների առնչվող գիտական հոդվածներ, որոնք ընդգրկում են լեզվաբանական, գրականագիտական, պատմական, ազգագրական ոլորտները: Տպագրվել են նաև օտարերկրյա գիտական կենտրոնների մի շարք երիտասարդ գիտնականների հոդվածներ:

Պրակների պատասխանատու, խմբագիր` Թադևոս Չարչյան

Պրակներում, համապատասխանաբար, ներկայացված են հետևյալ հեղինակներն ու հոդվածները.

9-րդ պրակ

ԱՀՄԱԴ ԱԼԻԶԱԴԵ

19-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎԵՐՋՈՒՄ ԻՐԱՆՈՒՄ ԱՌԿԱ ԻՐԱԴՐՈՒ­ԹՅՈՒ­ՆԸ  ԵՎ  ԳԱՀԱ­ԿԱԼՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ ԱՂԱ ՄՈՀԱՄՄԱԴ ԽԱՆԻ ՄՂԱԾ ՊԱՅ­ՔԱՐԸ

ՎԱՀԵ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

ՀԱՅԵՐԵՆ ԵՎ ՊԱՐՍԿԵՐԵՆ ԲԱՌԵՐԻ ՈՒ ԲԱՌԱՐՄԱՏՆԵՐԻ ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՕՐԻՆԱՉԱՓՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ԱՐԱՄԱՅԻՍ ԲԱԴԱԼՅԱՆ

ԻՐԱՆԻ ԼՈՒՐԱԿԱՆ ՑԵՂԵՐԻ ԹԱՂՄԱՆ ԱՐԱՐՈՂՈՒԹՅԱՆ ԲԱՂԿԱ­ՑՈՒ­ՑԻՉ ՈՐՈՇ ԾԵՍԵՐ ԵՎ ԵՐԳԵՐԻ ՏԵՍԱԿՆԵՐ

ԷՍՄԱՅԻԼ ԷՅՆՈԼԼԱՀԶԱԴԵ

ՇԱՀՍԵՎԱՆ ՑԵՂԱՄԻԱՎՈՐՈՒՄԸ (Ընդհանուր ակնարկ)

ԱՐՄԱՆ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ

ՖՐԱՆՍ-ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՀԵՏԼՈ­ԶԱՆ­­ՅԱՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ (1924 – 1935 թթ.)

ՍՈՆԱ ՄԻՔԱՅԵԼՅԱՆ

ԱՐԱԲԵՐԵՆԻ fi’l mudari’ ԺԱՄԱՆԱԿԱՁԵՎՈՒՄ ՔԵՐԱԿԱՆԱԿԱՆ ԿԱՐԳԵՐԻ ԱՐՏԱՀԱՅՏՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՍԵՅՅԵԴ ՄՈՀՍԵՆ ՆՈՒՐԱՆԻ

ՄՈԼԱՎԻԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ

ՄՈՀԱՄՄԱԴ-ՌԵԶԱ ՇԱՀԲԱԶԻ

«ՉԵՀԵԼ ՔԱՉԱԼՈՆ» ԾԵՍԸ ԲԱԽՏԻԱՐՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ՎԱՀԻԴ ՌԱՇԻԴՎԱՇ

ԱԶԱՐԻՆԵՐ. ՄԱՐԴԱԲԱՆԱԿԱՆ ՏԻՊԸ

ՖԱՐԻԲԱ ՌՈՔՆԻ

ՊԱՐՍԻՑ ԾՈՑԻ ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

ԱՐՓԻՆԵ ՍԱՖԱՐՅԱՆ

ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆ Ի ՀԱՅՏ ԳԱԼԸ ՍԻՐԻԱՅՈՒՄ

ՖՈՐՈՒՂԱԶԱՄ ՍՈՖԱԼԻ

ԿՆՈՋ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄԸ ՋԱԼԱԼ ԱԼԵ ԱՀՄԱԴԻ ՊԱՏՄՎԱԾՔՆԵՐՈՒՄ

ԱԼԻ ՖԱՐՇԻԴՖԱՌ

ՈՐՈՇ ԲՈՒՍԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԲԱՌԱԶՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ՄԱԶԱՆ­ԴԱ­ՐԱ­ՆԻ ԽՈՍՎԱԾՔՆԵՐՈՒՄ

НЕЛЛИ БАЛАСАНЯН-ХАЧАТУРЯН

АХЛ АЛ-КИТАБ И ТОЛЕРАНТНОСТЬ ФАТИМИДОВ

САИД ДЖАЛАЛИ

УЧАСТИЕ ЕФРЕМ-ХАНА В ИРАНСКОЙ КОНСТИТУЦИОННОЙ РЕВОЛЮЦИИ 1905-1911 ГГ.

МАРИАМ ЭЛМАСЯН

ФОРМИРОВАНИЕ СИСТЕМЫ АДАБВА В КОНТЕКСТЕ ДЕДУКТИВНОЙ МОДЕЛИ ПОЗНАНИЯ

BEHRUZ RUDBARAKI-KOLARI

GĀLEŠES, THE SHEPHERDS OF GILAN (Elements of social structure, mode of life, and folk beliefs)

RUDIK YARALYAN

THE KURDISH JEWS IN ISRAEL

10-րդ պրակ

ՍԵՅՅԵԴ ՄԱՀԴԻ ԱՀՄԱԴԻ

ՄԱԶԱՆԴԱՐԱՆԻ ՏԵՂԱՆՎԱՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱ­ԳԻՐԸ

ԹԵՐԵԶԱ ԱՄՐՅԱՆ

ՀՈԳԵԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ ՈՒՆԵՑՈՂ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ԲՈՒԺՈՒՄՆ  ԸՍՏ ԺՈՂՈՎՐԴԱ­ԿԱՆ ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐԻ

ԿԱՐԻՆԵ ԱՔՄԱՔՉՅԱՆ

ՀՆԴԻՐԱՆՑԻՆԵՐԻ ԶՈՀԱԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋ (Զոհը որպես տիեզերածնության սկիզբ և կարգ ու կանոնի երաշխիք)

ԱՍՏՂԻԿ ԳԵՂԱՄՅԱՆ

ՍԻՐԱՎԵՊԻ ԺԱՆՐԸ ՊԱՐՍԻՑ ԷՊԻԿԱԿԱՆ ՊՈԵԶԻԱՅՈՒՄ

ԱՐԴԱՇԻՐ ԶՈԼՖԱՂԱՐԻ

ԱՎՐՈՄԱՆԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ՏԻՐՈՒՅԹԸ

ԱԲԱՍԱԼԻ ԷԲՐԱՀԻՄԻ

ԹԱԲԱՐԻՈՎ ԱՎԱՆԴՎԱԾ ՂՈՒՐԱՆԻ ՄԻ ՔԱՆԻ ԼԵԶՎԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁ­ՆԱ­ՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ՄԻՐ ՋԱՎԱԴ ՅԱԽՉԱԼԻ

ԿԱՍՊԻՑ ԾՈՎԻ ՏԵՂԱՆՎԱՆԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋ

ՍԵՅՅԵԴ ՌԱՄԱԶԱՆ ՇՈՋԱՅԻ-ՔԻԱՍԱՐԻ

ՄԻ ՔԱՆԻ «ԱՄԻՐԻԱԿԱՆ» ՍՏՈՒԳԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

ՍԱՅԻԴ ՋԱԼԱԼԻ

ԵՓՐԵՄ ԽԱՆԸ՝ ՈՐՊԵՍ ԹԵՀՐԱՆԻ ՈՍՏԻԿԱՆՈՒԹՅԱՆ (ՆԱԶՄԻԵ) ՂԵԿԱՎԱՐ

ԲԵՀՌՈՒԶ ՌՈՒԴԲԱՐԱՔԻ

ԳԱԼԵՇՆԵՐԸ ԵՎ ՆՐԱՆՑ` ԵՂԱՆԱԿԻՆ ԱՌՆՉՎՈՂ ՈՐՈՇ ՀԱՎԱՏԱ­ԼԻՔԱ­ՅԻՆ ԵԶՐԵՐ

ԷԲՐԱՀԻՄ ՍԱՖԱՐԻ

ՈՐՈՇ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐ ԳԻԼԱՆԵՐԵՆԻ ԷՇՔԵՎԱՐ ԲԱՐԲԱՌԻ ԲԱՅԱԿԱՆ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ՆԱԽԱԾԱՆՑՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ՍԱՅԻԴ ՍՈՐՈՒՇԶԱԴԵ

ՍԳՈ ԾԻՍԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ՍԳՈ ԵՐԳԵՐԸ ԻՐԱՆԻ ՔԱԼՀՈՐ  ՑԵՂԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ՇԱՀԼԱ ՀԱՍԱՆ ՔԱԼՀՈՐԻ

ԱՍՊԵՏՈՒԹՅԱՆԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐԸ «ՇԱՀՆԱՄԵՈՒՄ»

ՀԱՄԵԴ ՖՈՐՈՒԶԱՆ

ՄԱՆՈՒՋԱՆԻ ԲԱՐԲԱՌՈՒՄ ԲԱՅԻ ՁԵՎԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ՍՏՈՒԳԱ­ԲԱՆԱԿԱՆ ՄԻ ՔԱՆԻ ՀԱՐՑԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ՕՖԵԼՅԱ ՖՐԱՆԳՅԱՆ

ՀԻՆԴԻ ԼԵԶՎԻՆ ԲՆՈՐՈՇ ԷՐԳԱՏԻՎՈՒԹՅԱՆ ՈՐՈՇ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄ­ՆԵՐ

НЕЛЛИ БАЛАСАНЯН-ХАЧАТУРЯН

ИСМАИЛИТЫ КИТАЯ (Общий обзор современного состояния общины)

АЛЕКСАНДР КУЛЕМИН

КЕРАМИКА СО ШТАМПОВАННЫМ ОРНАМЕНТОМ ИЗ ГОРОДИЩА ХУЛЬБУК

АЛЬВИНА ОГАНЕСЯН

ТЕРМИНОЛОГИЧЕСКИЙ АППАРАТ СРЕДНЕВЕКОВОЙ ЕВРЕЙСКОЙ  ГРАММАТИЧЕСКОЙ ТРАДИЦИИ