Մուբարաքի նախագահության շրջանում Եգիպտոսում աշխարհիկ ընդդիմադիր հեղինակավոր որևէ ուժ գոյություն չուներ, միակ հետևողական ընդդիմությունը իսլամիստական արգելված «Մուսուլման Եղբայրներ» կազմակերպությունն էր: Երկրում տասնամյակներ շարունակվող ապօրինությունները, կոռուպցիայի բարձր մակարդակը, անարդարության ընդհանուր մթնոլորտը, որի դեմ շարքային եգիպտացին իրեն անզոր էր զգում և աշխարհիկ ընդդիմության բացակայությունն առաջացրեց աղոթողների քանակի ավելացում, մարդիկ արդարություն էին փորձում գտնել աղոթքներում: Այս ամենը հանգեցրեց իսլամիստների հանդեպ համակրանքի ավելացմանը:

Մյուս կողմից, Եգիպտոսի բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը ակնհայտորեն չէր ցանկանում ապրել կրոնապետական կարգերի պայմաններում, ինչը խիստ սահմանափակում էր «Մուսուլման Եղբայրների» հեղինակության հետագա աճը: Վերջին տարիներին, սակայն, իսլամիստները սկսում են փոխել իրենց մոտեցումները, աստիճանաբար աշխարհիկ տարրեր են հայտնվում նրանց գաղափարախոսության մեջ, իսկ հեղափոխությունից հետո այդ փոփոխություններն ավելի արագ ընթացք են ստանում: Արդեն 2011թ-ի ապրիլի 30-ին իսլամիստները ստեղծում են քաղաքական կուսակցություն` «Ազատություն և Արդարություն» անվամբ և անդամագրվելու համար հրավիրում են նույնիսկ քրիստոնյա ղպտիներին ու ցանկություն են հայտնում մասնակցել արտահերթ ընտրություններին, որոնք և տեղի են ունենալու նոյեմբեր-հունվար ամիսների ընթացքում` 3 փուլով:

Հարկ է նշել, որ եթե նույնիսկ իսլամիստները ստանձնեն երկրում իշխանությունը, ապա միջազգային հանրությունը և նույնիսկ Իսրայելը մտավախության լուրջ հիմքեր կարող են չունենալ, քանի որ իսլամիստների կողմից իսլամիզմից հեռանալն ուղիղ համեմատական է նրանց հեղինակության աճին թե Եգիպտոսում, թե միջազգային հանրության շրջանում, բայց չնայած նրանց «աշխարհիկացման» միտումներին, այնուամենայնիվ, իսլամիստական կուսակցության կողմից ընտրություններում հաղթելու և պառլամենտում մեծամասնություն կազմելու հնարավորությունները մեծ չեն, նրանք կարող են լուրջ ներկայություն ապահովել օրենսդիր մարմնում, բայց ոչ ավելին:

Այս մասին նշում են նույնիսկ «Մուսուլման Եղբայրները»: Նոյեմբերի 15-ին Foreign Policy-ն հրապարակեց վերլուծաբան Մարկ Լինչի հոդվածը, որտեղ վերջինս նշում է, թե իսլամիստների նպատակը պառլամենտում ընդամենը 30-40% ներկայություն ապահովելն է:

Հունվարին տեղի ունեցած հեղափոխական իրադարձություններից հետո երկրում իշխանությունը ժամանակավորապես ստանձնել է Ռազմական Գերագույն Խորհուրդը, որի կողմից իշխանությունը պահելու հնարավորությունների մասին վերջին ամիսներին շատ է խոսվել: Միջազգային հանրության շրջանում մտավախություն կա, որ զինվորականները չեն հանձնի իշխանությունը նոր, ընտրված քաղաքական ուժերին: Կարծում ենք զինվորականները չեն գնա նման քայլի, բանակի հեղինակությունը Եգիպտոսում չափազանց բարձր է և հեղինակազրկման հաշվին նրանք իշխանությունը չեն պահի իրենց ձեռքերում: Բացի այդ, համաձայն անցած շաբաթ հրապարակված սոցիոլոգիական հարցումների, վերջին 5 ամիսների ընթացքում Ռազմական Խորհրդի հեղինակությունն անկում է ապրել, ինչը լրացուցիչ ճնշում է զինվորականների վրա:

Այս ընտրություններն առաջինն են հեղափոխությունից հետո, ակնհայտ է, որ ընտրությունների ազատ և թափանցիկ անցկացումը Եգիպտոսի համար շատ ավելի կարևոր է, քան դրանց արդյունքը: Հատկանշական է, որ ուղիղ մեկ տարի առաջ` 2010թ-ի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Եգիպտոսում անցկացվեցին խորհրդարանական հերթական ընտրություններ, որոնց ընթացքին «մասնակցում էին» քաղաքացիական հագուստով զինված մարդիկ: Թե ինչպես կհաջողվի ընդամենը մեկ տարի անց անցկացնել ազատ և արդար ընտրություններ, պարզ կդառնա ընդամենը երկու շաբաթից: Հաշվի առնելով Եգիպտոսի դերը տարածաշրջանում, կարծում ենք, որ այս ընտրությունների հանդեպ միջազգային հանրության ուշադրությունը շատ մեծ է լինելու:

In recent years Iran’s Nuclear Program has caused serious tensions with USA and the western world. Washington constantly accuses Tehran of trying to achieve an atomic bomb. What if Iran achieves /it’s possible more than ever/ its own atomic weapon and will it drastically change the geopolitic situation in the Middle East region?Will nuclear superpower Iran threaten to the regional security or not?Questions to those can be given ambiguous answers. On the one hand the policy Iran holds towards the regional conflicts /regarding Israel-Palestine conflict/ is not constructive and the constant statements of the Iranian  president M. Ahmadinejad on destroying Israel (“Zionist regime” as Iranian president states) makes Iran some kind of a dangerous and unreliable country in the eyes of the international community. But at the same time Iran has a sedate approach concerning other regional conflicts and problems /Nagorno-Karabakh conflict/, and for the most of the neighbouring states Islamic Republic is considered to be a trustworthy partner. Iran should make real steps to cooperate with international organizations (UN, IAEA), with the Western World and discharge the situation. Let’s consider that Iran has already gained a nuclear weapon. We can foresee various scenarios of the further development of events. But I’ll try to point out the most possible geopolitic changes in the Middle East in case of Iran’s becoming a nuclear power:

1. IRI will have serious impact on regional events and countries both politically and economically.Obtaining the status of a nuclear power, Iran will have a significant impact on decision-making and conducting policy in the regional scale, will share sphere of influence with the western powers and Russia /in the Southern Caucasus/. USA and the other western superpowers, also Russia, will have to recognize Iran’s interests in the regional policy.

2. As regards regional stability and security, nuclear Iran will contribute to the stability. Islamic Republic has internal ethno-political problems as well and it is not of Iran’s interest to destabilize the region (domino effect). Yes,there can be certain fair concerns that an atomic bomb on the hands of the ideological Shia regime may be dangerous for the regional stability and security, but the history has been showing us that the nuclear weapons bring peace and have a restraining effect. Each player in the Middle East region will try to refrain from using atomic bombs solely betting on a political and diplomatic dialogue.

    Հայաստանի սահմանների ճակատագիրը նախ որոշվեց 1921թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության ու ՌՍՖՍՀ-ի միջև կնքված «բարեկամության ու եղբայրության» մասին պայմանագրով: Պայմանագրի 1-ին հոդվածը արդեն ջնջում է առանց այդ էլ տերությունների կողմից չվավերացված Սևրի պայմանագիրը (Հայաստանը վավերացրել էր) և գծում Հայաստանի հետ  ներկայիս սահմանները. «Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը սկզբունքորեն համաձայնվում է չճանաչել ոչ մի հաշտության պայմանագիր կամ միջազգային որևէ այլ ակտեր, եթե Պայմանավորվող կողմերից մյուսին ուժով են հարկադրում ընդունել այդպիսիք: Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետության կառավարությունը համաձայնվում է չճանաչել Թուրքիային վերաբերվող և այսօր Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը ներկայացնող նրա ազգային կառավարության կողմից չճանաչված որևէ միջազգային ակտ: Թուրքիա հասկացության տակ սույն պայմանագրում հասկացվում են այն տերիտորիաները, որոնք մտցված են 1920 թվականի հունվարի 28-ի թուրքական Ազգային ուխտի մեջ, որը Կ. Պոլսում մշակել և հռչակել է օսմանայն դեպուտատների Պալատը և հաղորդել է մամուլին ու բոլոր պետություններին: Թուրքիայի հյուսիս-արևելյան սահմանը որոշվում է այն գծով, որն սկսվելով Սև ծովի ափին գտնվող Սարպ գյուղից, անցնում է Խեդիսմեթա սարի վրայով, հետո առաջանում է Շավշետ սարի և Կաննի-դաղ սարի ջրաբաժան գծի ուղղությամբ, այնուհետև շարժվում է Կարսի սանջակների հյուսիսային վարչական սահմանագծի երկարությամբ՝ Արփաչայ և Արաքս գետերի հնահունով՝ մինչև Ստորին Կարասուի գետաբերանը»:

    Պայմանագրի 3-րդ հոդվածով որոշվում է Նախիջևանի ճակատագիրը: Թուրքիան և Ռուսաստանն առանց Հայաստանի մասնակցության և համաձայնության որոշում են հանձնել Նախիջևանը Ադրբեջանի խնամակալությանը` Հայաստանին ներգրավելով ընդամենը սահմանների վերջնական ճշգրտման գործընթացի մեջ. «Երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, որ Նախիջևանի մարզը՝ սույն Պայմանագրի 1-ին հավելվածում նշված սահմաններում կազմի ինքնավար տերիտորիա՝ Ադրբեջանի խնամակալության ներքո, պայմանով, որ Ադրբեջանը սույն խնամակալությունը չի զիջի մի երրորդ պետության (դրույթը բացահայտորեն ուղղված է Հայաստանի դեմ): Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի պատվիրակներից կազմված հանձնաժողովը կշտկի Նախիջևանի տերիտորիայի եռանկյունի կազմող արևելքում Արաքսի հնահունի և Արևմուտքում Դաղնա– Վելի-դաղ – Բագարզիք – Քյոմուրլու-դաղ լեռների վրայով անցնող գծի միջև պարփակված տերիտորիայի սահմանագիծը, որն սկսվում է Քյոմուրլու-դաղ սարից, հետո անցնում է Սերայ Բուլաք սարի վրայով դեպի Արարատ կայարանը և վերջանում է Քարասուի և Արաքսի տրամախաչման տեղում»:

    Մոսկվայի պայմանագրի 15-րդ հոդվածը բացահայտորեն, իրավաբանորեն ամրագրում է այս, ինչպես նաև հետագայում կնքված Կարսի պայմանագրի` Հայաստանի համար պարտադրված լինելը. «Ռուսաստանը պարտավորվում է Անդրկովկասյան հանրապետությունների նկատմամբ դիմել քայլերի, որպեսզի այդ հանրապետությունների կողմից Թուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրում անպատճառ ճանաչվեն սույն Պայմանագրի այն հոդվածները, որոնք անմիջաբար վերաբերում են իրենց»:

    1921թ. հոկտեմբերի 13-ին Կարսում կնքվեց բարեկամության պայմանագիր մի կողմից Հայկական ԽՍՀ-ի, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ու Վրացական ԽՍՀ-ի, մյուս կողմից Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության միջև` ՌՍՖԽՀ-ի մասնակցությամբ: Կարսի պայմանագիրը ըստ էության Մոսկվայի պայմանագրի դրույթների ու կետերի հաստատումն էր արդեն անդրկովկասյան հանրապետությունների ֆորմալ մասնակցությամբ: Պայմանագրի 1-ին և 2-րդ հոդվածով չեղյալ
են համարվում Սևրի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերը: Հենց նույն 1-ին հոդվածում իրավաբանորեն կրկին ամրագրվում է Մոսկվայի պայմանագրի պարտադրված լինելը. «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը և Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի Սոցիալիստական Սովետական Հանրապետությունների կառավարությունները վերացված և ուժից զուրկ են համարում այն պայմանագրերը, որոնք կնքվել են ներկայումս պայմանավորվող կողմերի տերիտորիայի կազմի մեջ մտնող տերիտորիայում առաջներում իրենց սուվերեն իրավունքները կենսագործող պետությունների միջև, և որոնք վերաբերում են վերոհիշյալ տերիտորիաներին, վերացված և ուժից զուրկ են համարվում նաև երրորդ տերությունների կողմից կնքված և Անդրկովկասյան հանրապետություններին վերաբերող պայմանագրերը: Համարվում է որոշված,որ սույն հոդվածը չի վերաբերում 1921 (1337) թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրին»: Հոդված 2-ի համաձայն
Հայաստանը ըստ էության հրաժարվում է Սևրի պայմանագրից. «Պայմանավորվող կողմերը համաձայնվում են չճանաչել ոչ մի հաշտության պայմանագիր կամ միջազգային որևէ այլ ակտ, եթե կողմերից մեկին ուժով են հարկադրում այն ընդունել: Այդ պատճառով Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի Սոցիալիստական Սովետական Հանրապետությունների կառավարությունները համաձայնվում են չճանաչել որևէ միջազգային ակտ, որը վերաբերում է Թուրքիային և ճանաչված չէ այսօր Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը ներկայացնող Ազգային կառավարության կողմից…»:

    Պայմանագրի 3-րդ հոդվածը թերևս կարելի է համարել զավեշտալի (Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի Սոցիալիստական Սովետական Հանրապետությունների կառավարությունները, ընդունելով, որ կապիտուլյացիաների ռեժիմը համատեղելի չէ որևէ երկրի ազատ ազգային զարգացման, ինչպես նաև նրա սուվերեն իրավունքների լիակատար իրագործման հետ, գտնում են, որ այդ ռեժիմին առնչվող բոլոր ֆունկցիաներն ու իրավունքները կորցրել են իրենց ուժը և համարվում են վերացված), որովհետև նախկինում կապիտուլյացիաների ռեժիմից անդրկովկասյան 3 հանրապետություններն չեն էլ օգտվել, պարզապես այդ պետությունները գոյություն էլ չունեին, կամ քաղաքական ի՞նչ կշիռ պետք է ունենային,
որ Թուրքիայի հետ կնքեին նմանատիպ պայմանագրեր, սա պարզապես Մոսկվայի պայմանագրի 7-րդ հոդվածի մեխանիկական կրկնությունն է: 5-րդ հոդվածով վերջնականապես ամրագրվեց Նախիջևանի կարգավիճակը. «Թուրքիայի կառավարությունը և Սովետական Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունները համաձայն են, որ սույն պայմանագրի III հավելվածում նշված սահմաններում Նախիջևանի մարզը կազմի ինքնավար տերիտորիա՝ Ադրբեջանի խնամակալության ներքո»:

    Կարսի պայմանագրի 15-րդ հոդվածը բավականին ուշագրավ է. «Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը պարտավորվում է սույն պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո հայտարարել մյուս կողմի քաղաքացիների լիակատար ներում այն հանցանքների և զանցանքների համար, որոնք բխել են Կովկասյան ռազմաճակատում տեղի ունեցած պատերազմական գործողություններից»: Այս հոդվածը այդքան էլ հստակ ձևակերպված չէ, սակայն կարելի է եզրակացնել, որ այն ուղղված էր թե՛ 1915թ. ցեղասպանության, թե՛ 1920թ. աշնանը թուրքական արշավի հետևանքով մոտ 150-200 հազ.

հայ խաղաղ բնակչության ոչնչացման պատասխանատվությունից խուսափելուն:

    Ե՛վ Մոսկվայի, և՛ Կարսի պայմանագրերի կետերի մեծ մասը ներկայումս չեն գործում. սույն պայմանագրերի միակ ու ծանր իրավաքաղաքական հետևանքը եղավ Հայաստանի տարածքների կորուստը և ներկայիս հայ-թուրքական սահմանը, որը ցավոք հաստատվեց նաև 1923թ. Լոզանի պայմանագրով: Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը միջազգային իրավունքի կոպիտ խախտում էին, քանի որ նախ կնքվել էին այդ պահի դրությամբ միջազգայնորեն չճանաչված երկու սուբյեկտների միջև և այդ պայմանգրերով որոշվել էր երրորդ պետության` Հայաստանի սահմանները: Միջազգային իրավունքի տեսակետից
այս պայմանագրերը ենթակա են վիճարկման ու անվավեր են, սակայն թե ինչքանով է դա իրական ժամանակակից աշխարհաքաղաքական իրավիճակում և ինչ հնարավոր քաղաքական հետևանքներ կարող է ունենալ, դժվար է ասել:

Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի տեքստերը պրոֆեսոր Ջ. Կիրակոսյանի «Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923) /Երևան, 1972/¦  գրքից:

ՀՀ ԳԱԱ ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴ

Սեմինարի նախագիծը մշակվել է «Պայդեա Պրոջեքթ Ինկուբատորի» շրջանակում (Ստոկհոլմ 2009թ. օգոստոս): Այս շարքի առաջին սեմինարը Հայաստանում անցկացվել է 2010թ. մայիսի 31-ից հունիսի 5-ը՝ ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոնում:

Սեմինարը մասնակիցներին հնարավորություն կտա ծանոթանալու Երուսաղեմում միջմշակութային երկխոսության համատեքստին ու միևնույն ասպեկտով դիտարկել ազգային և կրոնական փոքրամասնությունների միջև առնչությունները: Սեմինարը ներառում է միմյանց հաջորդող դասախոսություների ու քննարկումների շարք՝ միջկրոնական հաղորդակցության, Երուսաղեմի հայկական համայնքի և Սուրբ քաղաքի կրոնական կարգավիճակի շուրջ։ Ավանդական տեքստերի ընթերցումը, բանավեճ-քննարկումները և ֆիլմի դիտումը հնարավորություն կտան միևնույն համատեքստում ընկալել ավանդականությունն ու արդիական խնդիրները:
Աշխատանքային լեզուն՝ գերմաներեն/անգլերեն՝ հայերեն զուգահեռ թարգմանությամբ:

Սեմինարի ծրագրին կարող եք ծանոթանալ այստեղ:

Արաբական նվաճումների արդյունքում Արաբական խալիֆայության տակ ընկան մի շարք ոչ մուսուլման ժողովուրդներ։ Դեռևս Մուհամմադ մարգարեի օրոք ձևավորվեց اهل الذمة-ն։ Երբ Մուհամմադ մարգարեն, լքելով Մեքքան, շարժվեց դեպի Մադինա, այստեղ բնակվում էին մի շարք հրեա ընտանիքներ։ Սկզբնական շրջանում մարգարեի և նրանց միջև տարաձայնություններ չկային, սակայն այդ հաշտ վիճակը երկար չտևեց։ Հրեաները և քրիստոնյանդերը, լավ իմանալով Հին կտակարանի պատմությունները, շատ հաճախ ծաղրում էին մարգարեին, նրա առաքելությունը։ Սակայն իսլամի տարածման հետևանքով այդ նույն այլադավանները հայտնվեցին իսլամի տիրապետության տակ։ Եվ հրեաների, քրիստոնյաների հարաբերությունները մուսուլմանների հետ գնալով թշնամական բնույթ էին կրում.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۵-۵۱

Ո՛վ,  դո՛ւք, որ հավատացիք, հրեաների և քրիստոնյաների հետ մի՛ ընկերացեք, նրանք ընկերներ են միմյանց։ Եվ եթե ձեզանից մեկը ընկերանա նրանց հետ, ապա ինքը ևս նրանցից է։ Հիրավի Ալլահը չի ընդունում մոլորյալներին։ ﴾5-51﴿

Ոչ մուսուլմանների ապրելակերպը դար ալ-իսլամում կանոնակարգվում էր աման, ահդ, և սուլի պայմանագրերի միջոցով[1]։ Այս պարագայում մեզ հետաքրքրում է ահդ[2] պայմանագրի երկու տեսակներից մեկը` ահդ ազ-զիմման, որը հնազանդության և պաշտպանության մասին դաշինք էր։ Զիմմիների համար սահմանված էին մի շարք պարտադիր և ոչ պարտադիր պայմաններ, որոնցից էին` չպարսավել Ղուրանը, չվատաբանել մուսուլմանական կրոնը (պարտադիր), հագուստի վրա տարբերակիչ նշան ունենալ, մուսուլմանների տներից ցածր տներ կռուցել (ոչ պարտադիր) և այլն։

Զիմմիների իրավունքները շատ սահմանափակ էին. Օրինակ, երբ հանցագործը մուսուլման էր, իսկ տուժողը զիմմի, ապա պատիժը բավականին մեղմացվում էր, սակայն երբ զիմմիի ձեռքով մուսուլման էր սպանվում, ապա նա մահապատժի էր ենթարկվում, անգամ եթե դա ինքնապաշտպանություն էր եղել։

Արաբական արշավանքների սկզբին, երբ արաբական նվաճող մասը փոքր տարր էր կազմում նվաճված երկրների մեջ, այլ կրոնների հանդեպ կար հանդուրժողականություն, սակայն արաբա-մուսուլմանական տարրի հզորացումը մեզ այլ պատկերի առաջ է կանգնեցնում։ Այս այլադավան ժողովուրդները մի շարք իրավունքներից զրկվում են։

Զիմմիների համար արյան  փոխհատուցման` դիյայի կարգերը ևս տարբերվում էին մուսուլմանների համար գործող պայմաններից։ Մազհաբնեերը  սակայն միակարծիք չեն այս հարցի շուրջ։ Աբու Հանիֆայի և Իբն Հանբալի մազհաբների համաձայն` զիմմիի արյան դիմաց վճարվող դիյան հավասար է մուսուլմանի համար վճարվող դիյային[3]։ Ի տարբերություն նրանց` Մալիք իբն Անասը ձևակերպում է այլ սկզբունք. «եթե սպանվի հրեա կամ քրիստոնյա, ապա նրանց արյան համար վճարվող գումարը պետք է կազմի ազատ մուսուլմանի դիյայի կեսին»։ Իսկ ինչ վերաբերում է Աշ-Շաֆիի հետևորդներին, ապա նրանք առաջարկում են զիմմիի արյան համար վճարել ազատ մուսուլմանի դիյայի 1/3-ը[4]։

Սակայն պետք է նաև նշել, որ անմեղ հրեայի կամ քրիստոնյայի սպանությունը չէր խրախուսվում։ Եվ Սահիհ Բուխարին վկայակոչել է մի հադիս, որտեղ մարգարեն ասում է. «նա, ով կսպանի դաշինքի մեջ գտնվողին, չի ըմբոշխնի դրախտի բույրը»[5]։ Սակայն եթե զիմմին հրաժարվում էր վճարել գլխահարկը ապա նրան կարող էին սպանել։

قَاتِلُواْ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلاَ يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَلاَ يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُواْ الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ ﴿٩-۲٩﴾

Պայքարե՛ք Գրքի ժողովուրդներից նրանց դեմ, ովքեր չեն հավատում Ալլահին ու Դատաստանի օրվան  և չեն արգելում այն, ինչ արգելեց Ալլահն ու իր առաքյալը, չեն դավանում ճշմարիտ կրոնը, մինչև որ նրանք նվաստ վիճակում իրենց իսկ ձեռքով կվճարեն ջիզիան։ ﴾9-29﴿

Ահա այն պայմանները, որոնք սահմանվել էին դիյա ինստիտուտի վերաբերյալ, երբ կողմերից մեկը զիմմի էր։

Օրհան Քեմալ

Գրողի գրական հերոսն ի հայտ եկավ ստեղծագործական գործունեության հենց սկզբից: Քեմալը գրականության միջոցով փորձեց ցույց տալ «փոքր մարդու» առջև ծառացած խնդիրներն ու հասարակության ուշադրությունը հրավիրել դրանց վրա: Գրողի գրական հերոսն ի հայտ եկավ ստեղծագործական գործունեության հենց սկզբից:
Նրա հերոսը «փոքր մարդն» է, որը ճնշված է կապիտալիստական հասարակության պայմաններում: Պատահական չէ որ իր առաջին 2 վեպերն ու մի քանի պատմվածքների ժողովածուներ Քեմալն անվանել է «Փոքր մարդու նոթերը» /Kűçűk adamın notları/: «Փոքր մարդու նոթերը»-ը գրքի առաջաբանում գրողը մեզ ցույց է տալիս իր հերոսին` հասարակ, ոչնչով չտարբերվող և աչքի չընկնող, միջին տարիքի մարդու, որը շատ է չարչարվել և թափառել աշխարհով մեկ: Իր իսկ տված այն հարցին, թե ինչով է նա զբաղվել, հեղինակը պատասխանում է . <<Ո՞վ գիտե, ապրում է ինքն իրեն, այնպես` ինչպես պետք ապրի «փոքր մարդը» ինչ-որ մի տեղ` Իզմիրում, Ստամբուլում կամ Վանում…>> : Սրանով էլ հեղինակը ցույց է տալիս, որ իր հերոսը Թուրքիայի «փոքր մարդու» հավաքական կերպարն է: Սա այն ստեղծագործություններից մեկն է, որի մեջ գրողն արտացոլել է իր կյանքը, ընդդիմադիր կուսակցություն ստեղծելու հոր փորձերը, իր կրած տառապանքներն ու չարչարանքները: Վառ գույներով է ներկայացնում գավառի պայքարը, խալիֆայության կողմնակիցների պայքարն Անկարայի կառավարության դեմ: Քեմալը նկարագրում է անատոլյան փոքր գավառի փոփոխությունները, որոնք էլ բերեցին Թուրքական Հանրապետության ծնունդը: Ողջ այս ստեղծագործության մեջ կարմիր թելի պես անցնում է Քեմալի ստեղծագործությանը բնորոշ հիմնական և գլխավոր գաղափարը /թեման/ ` կապիտալիստական երկրում «փոքր մարդու» «շան կյանքն» ու փորձերը` նման պայմաններում պահպանել սեփական արժանապատվության զգացումը: Քեմալի հերոսները թափառականն ու գործազուրկն են , բանտարկյալն ու բանտապանը, ճղճիմ մարդն ու գող գրագիրը: Ունեն տարբեր մասնագիտություններ և աշխատանքներ. հատկանշական է, որ Քեմալը չունի ոչ-մի ստեղծագործություն հարուստի, բանաստեղծի, գիտնականի մասին: Սա էլ ևս մեկ անգամ գալիս է հավաստելու, որ գրողն իր առջև նպատակ էր դրել գրականության միջոցով ցույց տալ ոչ թէ ապահով խավի կյանքը, այլ հասարակ մարդու կամ «փոքր մարդու» խնդիրները, որոնք շատ էին և կարիք էին զգում լուծման: Հենց այս նույն «փոքր մարդը» քաղաքում բանվորն է , մարմնավաճառն ու աղքատը, իսկ գյուղում` անհող գյուղացին: Քեմալը հաճախ է իր հերոսներին անվանում պարզապես ըստ մասնագիտության` նպատակ ունենալով ցույց տալ, որ այդպիսի «փոքր մարդը» մեկը չէ այլ կան նրա նման հազարավորները, ուրեմն ի՞նչ կարիք կա առանձնացնել պարզապես մեկին: Ըստ Գորկու` Օրհան Քեմալի մարդասիրությունը կայանում է նրանում, որ անբարոյականության ու աղքատության համար նա մեղադրում է ոչ թե մարդուն, ինչպես սա անում են ժամանակակից շատ գրողներ, այլ հասարակությանը, որի անարդար շահագործումն էլ հենց մարդուն անդունդն է հասցնում: Գրողը ցույց է տալիս, որ չարիքի արմատը պետք է փնտրել ոչ թե մարդ-անհատի, այլ` ժամանակակից կապիտալիստական հասարակության կյանքի սոցիալական պայմանների մեջ: