Սույն հատորը նվիրվում է հայ արևելագիտության անխոնջ մշակ՝
Ուսուցչապետ ԼԱՈՒՐԱ ՇԵԽՈՅԱՆԻ ծննդյան 75-ամյակին:

***

Ստորև ներկայացվել են համարում զետեղված հոդվածների անվանումները.

MATTHIAS WEINREICH
NO HELP FOR EVIL AXT. AHRIMAN´S IMAGE AND THE ADVENT OF FRAŠAGIRD IN THE STORY OF
JŌIŠT Ī FRIYĀN

ՍԱՐԳԻՍ ԱՍԱՏՐՅԱՆ
ԹԱԼԻՇՍՏԱՆԻ ՏԵՂԱՆՈՒՆՆԵՐԻ ԴԱՍԱԿԱՐԳՈՒՄՆ ԸՍՏ ԻՄԱՍՏԱՅԻՆ ԵՎ ԲԱՌԱԿԱԶՄԱԿԱՆ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԻ

ՍԻՐԱՆՈՒՅՇ ԳԱԼՇՈՅԱՆ
ՀԻՆ ՈՒ ՆՈՐ ՍԵՐՈՒՆԴՆԵՐԻ ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ ՅԱՇԱՐ ՔԵՄԱԼԻ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ՐԱՖՖԻ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ
ԴԱՎԻԹ ՄԵԼԻՔ-ՇԱՀՆԱԶԱՐՅԱՆԻ ԴԻՎԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԱՌԱՔԵԼՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԻՐԱՆՈՒՄ 1802-1816ԹԹ.

ԱՐՄԻՆ ՔԵՇՄԻՐԻ
ՀԱՐԱՎԹԱԹԱԿԱՆ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՈՒՐՎԱԳԾԵՐԸ

ԱՆԻ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆ
ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՆՉՅՈՒՆԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԳԱԼԵՇԻ ԲԱՐԲԱՌՈՒՄ

ԱՐԹՈՒՐ ԱԶԱՐՅԱՆ
ՍԻՈՆԻՍՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՌԱՋԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԻ ՆԱԽՕՐԵԻՆ ՈՒ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԱՌԱՋԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ ԵՎ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՀԱՐՑԻ ԱՐԾԱՐԾՈՒՄՆԵՐԸ

PEYMAN MATIN
NEW RITUALS ENSUING FROM THE TEA

ԱՐՓԻՆԵ ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ
ՉԱՐԻ ԱՊՈԼՈԳԻԱՆ ՍՈՒՖԻԶՄՈՒՄ

ԱՐԵՎԻԿ ԱՎԵՏԻՍՅԱՆ
ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ԺԽՏՈՂԱԿԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՐԾԻՔ ՁԵՎԱՎՈՐՈՂՆԵՐԻ ԴԵՐԸ ԵՎ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ՄԵԹՈԴՆԵՐԸ

ՍԱՅԻԴ ՍՈՐՈՒՇԶԱԴԵ
ՔԵՐՄԱՆՇԱՀԻ ԲԱՐԲԱՌԻ ՏԵՂԸ ՔՐԴԱԿԱՆ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐԻ ՀԱՄԱԿԱՐԳՈՒՄ

ԱՐՄԵՆ ԺԱՄՀԱՐՅԱՆ
ԵԳԻՊՏԱ-ԻՍՐԱՅԵԼԱԿԱՆ ՌԱԶՄԱԿԱՆ ԴԻՄԱԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ 1967-1970ԹԹ. (ՀՅՈՒԾԻՉ ՊԱՏԵՐԱԶՄ)

ՔՐԻՍՏԻՆԵ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
ՇԱՄԱՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ. ԴՐՍԵՎՈՐՈՒՄՆԵՐՆ ԻՐԱՆԻ ԹՈՒՐՔՄԵՆՆԵՐԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐՈՒՄ

ԿՈՒՐՈՇ ՍԱԼԱՐԻ
ՌԱՇԻԴ ԱԴ-ԴԻՆ ՖԱԶԼԱԼԼԱՀԻ ԳԵՐԴԱՍՏԱՆԸ ԵՎ ՂԻԱՍ ԷԴ-ԴԻՆ ՄՈՀԱՄՄԱԴԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆԸ

ARTHUR HAKOBYAN
FOREIGN DIRECT INVESTMENT IN THE ISLAMIC REPUBLIC OF IRAN. POLITICAL AND ECONOMIC IMPLICATIONS

ՄԱՐԻԱՄ ԱԼԹԱՖԻ
ԾԱՌԵՐՆ ՈՒ ԲՈՒՅՍԵՐԸ ՄԱԶԱՆԴԱՐԱՆԻ ԲՆԱԿԻՉՆԵՐԻ ՀԱՎԱՏԱԼԻՔՆԵՐՈՒՄ

ՊԵՏՐՈՍ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ
ՀԱՑԱՀԱՏԻԿՆԵՐՆ ՈՒ ԴՐԱՆՑ ՀԵՏ ԿԱՊՎԱԾ ՄԻ ՔԱՆԻ ՏԵՐՄԻՆ ՊԱՐՍԻՑ ԼԵԶՎՈՒՄ

ՍԵՅՅԵԴ ՄՈՀՍԵՆ ՆՈՒՐԱՆԻ
ԻՐԱՆՈՒՄ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՇՈՒՐՋ

ԱՐՍԵՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
ՌՈՒՍԱՍՏԱՆԻ ԴԱՇՆՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆ ՈՒ ԱՐԴԻ ՎԻՃԱԿԸ (1991-2005թթ.)

ՍԱՄՎԵԼ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, ԱՆԱՀԻՏ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ
ՂԱՐԱՉԱՂԱՅ ԽԱՆԸ ՍԵՖՅԱՆ ԻՐԱՆՈՒՄ

ԱՀԱՐՈՆ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ
ՇԱՀՆԱՄԵԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏԱՐԲԵՐԱԿՆԵՐԸ ՀԱՅ ԲԱՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄՏՔԻ ԲՆՈՒԹԱԳՐՄԱՄԲ

ՀՈՋԱԹ ՆԻՔՆԱՖՍ
ԱՐԱՍԲԱՐԱՆԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԸ

ՀՈՍԵՅՆ ԱՐԵՖ ՆԻԱ
ՀԱՐԶԱՆԻԻ ԲԱՅԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԲՆՈՒԹԱԳԻՐԸ

ԷԲՐԱՀԻՄ ՅԱՂՈՒԲԻ
ՓՈՇԹԵՔՈՒՀԻ ՀԱՍԱՐԱԿԱՐԳԸ ՎԱԼԻՆԵՐԻ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

ԱԼԻ ԱՔԲԱՐ ՍՈՐՈՒՇ
ՍԵՖՅԱՆ ԱՐՔԱՅԱՏՈՀՄԻ ՀԻՄՆԱԴԻՐՆԵՐԻ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ԿՈՂՄՆՈՐՈՇՈՒՄԸ

ՀՈՍԵՅՆ ՌԱԱՅԻ
ԻՐԱՆԻ ԵՐԿՐՈՐԴ ՄԵՋԼԻՍԻ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՄԱԶԱՆԴԱՐԱՆՈՒՄ

ՄՈՀԱՄՄԱԴ-ՌԵԶԱ ՇԱՀԲԱԶԻ
ԱՄՈՒՍՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԲԱԽՏԻԱՐՆԵՐԻ ՇՐՋԱՆՈՒՄ
(Համառոտ ակնարկ)

Orientalia – ԵՊՀ Արևելագիտության ֆակուլտետի դասախոսների և ասպիրանտների գիտական հոդվածների ժողովածու, Պրակ 13, «Իրանագիտական Կովկասյան կենտրոն» հրատարակչություն, Երևան, 2011, 216 էջ:

Հատորի պատասխանատու` Դիանա Հովհաննիսյան

    Հայաստանի սահմանների ճակատագիրը նախ որոշվեց 1921թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության ու ՌՍՖՍՀ-ի միջև կնքված «բարեկամության ու եղբայրության» մասին պայմանագրով: Պայմանագրի 1-ին հոդվածը արդեն ջնջում է առանց այդ էլ տերությունների կողմից չվավերացված Սևրի պայմանագիրը (Հայաստանը վավերացրել էր) և գծում Հայաստանի հետ  ներկայիս սահմանները. «Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը սկզբունքորեն համաձայնվում է չճանաչել ոչ մի հաշտության պայմանագիր կամ միջազգային որևէ այլ ակտեր, եթե Պայմանավորվող կողմերից մյուսին ուժով են հարկադրում ընդունել այդպիսիք: Ռուսաստանի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Սովետական Հանրապետության կառավարությունը համաձայնվում է չճանաչել Թուրքիային վերաբերվող և այսօր Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը ներկայացնող նրա ազգային կառավարության կողմից չճանաչված որևէ միջազգային ակտ: Թուրքիա հասկացության տակ սույն պայմանագրում հասկացվում են այն տերիտորիաները, որոնք մտցված են 1920 թվականի հունվարի 28-ի թուրքական Ազգային ուխտի մեջ, որը Կ. Պոլսում մշակել և հռչակել է օսմանայն դեպուտատների Պալատը և հաղորդել է մամուլին ու բոլոր պետություններին: Թուրքիայի հյուսիս-արևելյան սահմանը որոշվում է այն գծով, որն սկսվելով Սև ծովի ափին գտնվող Սարպ գյուղից, անցնում է Խեդիսմեթա սարի վրայով, հետո առաջանում է Շավշետ սարի և Կաննի-դաղ սարի ջրաբաժան գծի ուղղությամբ, այնուհետև շարժվում է Կարսի սանջակների հյուսիսային վարչական սահմանագծի երկարությամբ՝ Արփաչայ և Արաքս գետերի հնահունով՝ մինչև Ստորին Կարասուի գետաբերանը»:

    Պայմանագրի 3-րդ հոդվածով որոշվում է Նախիջևանի ճակատագիրը: Թուրքիան և Ռուսաստանն առանց Հայաստանի մասնակցության և համաձայնության որոշում են հանձնել Նախիջևանը Ադրբեջանի խնամակալությանը` Հայաստանին ներգրավելով ընդամենը սահմանների վերջնական ճշգրտման գործընթացի մեջ. «Երկու պայմանավորվող կողմերը համաձայն են, որ Նախիջևանի մարզը՝ սույն Պայմանագրի 1-ին հավելվածում նշված սահմաններում կազմի ինքնավար տերիտորիա՝ Ադրբեջանի խնամակալության ներքո, պայմանով, որ Ադրբեջանը սույն խնամակալությունը չի զիջի մի երրորդ պետության (դրույթը բացահայտորեն ուղղված է Հայաստանի դեմ): Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի պատվիրակներից կազմված հանձնաժողովը կշտկի Նախիջևանի տերիտորիայի եռանկյունի կազմող արևելքում Արաքսի հնահունի և Արևմուտքում Դաղնա– Վելի-դաղ – Բագարզիք – Քյոմուրլու-դաղ լեռների վրայով անցնող գծի միջև պարփակված տերիտորիայի սահմանագիծը, որն սկսվում է Քյոմուրլու-դաղ սարից, հետո անցնում է Սերայ Բուլաք սարի վրայով դեպի Արարատ կայարանը և վերջանում է Քարասուի և Արաքսի տրամախաչման տեղում»:

    Մոսկվայի պայմանագրի 15-րդ հոդվածը բացահայտորեն, իրավաբանորեն ամրագրում է այս, ինչպես նաև հետագայում կնքված Կարսի պայմանագրի` Հայաստանի համար պարտադրված լինելը. «Ռուսաստանը պարտավորվում է Անդրկովկասյան հանրապետությունների նկատմամբ դիմել քայլերի, որպեսզի այդ հանրապետությունների կողմից Թուրքիայի հետ կնքվելիք պայմանագրում անպատճառ ճանաչվեն սույն Պայմանագրի այն հոդվածները, որոնք անմիջաբար վերաբերում են իրենց»:

    1921թ. հոկտեմբերի 13-ին Կարսում կնքվեց բարեկամության պայմանագիր մի կողմից Հայկական ԽՍՀ-ի, Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի ու Վրացական ԽՍՀ-ի, մյուս կողմից Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարության միջև` ՌՍՖԽՀ-ի մասնակցությամբ: Կարսի պայմանագիրը ըստ էության Մոսկվայի պայմանագրի դրույթների ու կետերի հաստատումն էր արդեն անդրկովկասյան հանրապետությունների ֆորմալ մասնակցությամբ: Պայմանագրի 1-ին և 2-րդ հոդվածով չեղյալ
են համարվում Սևրի և Ալեքսանդրապոլի պայմանագրերը: Հենց նույն 1-ին հոդվածում իրավաբանորեն կրկին ամրագրվում է Մոսկվայի պայմանագրի պարտադրված լինելը. «Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը և Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի Սոցիալիստական Սովետական Հանրապետությունների կառավարությունները վերացված և ուժից զուրկ են համարում այն պայմանագրերը, որոնք կնքվել են ներկայումս պայմանավորվող կողմերի տերիտորիայի կազմի մեջ մտնող տերիտորիայում առաջներում իրենց սուվերեն իրավունքները կենսագործող պետությունների միջև, և որոնք վերաբերում են վերոհիշյալ տերիտորիաներին, վերացված և ուժից զուրկ են համարվում նաև երրորդ տերությունների կողմից կնքված և Անդրկովկասյան հանրապետություններին վերաբերող պայմանագրերը: Համարվում է որոշված,որ սույն հոդվածը չի վերաբերում 1921 (1337) թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում կնքված ռուս-թուրքական պայմանագրին»: Հոդված 2-ի համաձայն
Հայաստանը ըստ էության հրաժարվում է Սևրի պայմանագրից. «Պայմանավորվող կողմերը համաձայնվում են չճանաչել ոչ մի հաշտության պայմանագիր կամ միջազգային որևէ այլ ակտ, եթե կողմերից մեկին ուժով են հարկադրում այն ընդունել: Այդ պատճառով Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի Սոցիալիստական Սովետական Հանրապետությունների կառավարությունները համաձայնվում են չճանաչել որևէ միջազգային ակտ, որը վերաբերում է Թուրքիային և ճանաչված չէ այսօր Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը ներկայացնող Ազգային կառավարության կողմից…»:

    Պայմանագրի 3-րդ հոդվածը թերևս կարելի է համարել զավեշտալի (Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի Սոցիալիստական Սովետական Հանրապետությունների կառավարությունները, ընդունելով, որ կապիտուլյացիաների ռեժիմը համատեղելի չէ որևէ երկրի ազատ ազգային զարգացման, ինչպես նաև նրա սուվերեն իրավունքների լիակատար իրագործման հետ, գտնում են, որ այդ ռեժիմին առնչվող բոլոր ֆունկցիաներն ու իրավունքները կորցրել են իրենց ուժը և համարվում են վերացված), որովհետև նախկինում կապիտուլյացիաների ռեժիմից անդրկովկասյան 3 հանրապետություններն չեն էլ օգտվել, պարզապես այդ պետությունները գոյություն էլ չունեին, կամ քաղաքական ի՞նչ կշիռ պետք է ունենային,
որ Թուրքիայի հետ կնքեին նմանատիպ պայմանագրեր, սա պարզապես Մոսկվայի պայմանագրի 7-րդ հոդվածի մեխանիկական կրկնությունն է: 5-րդ հոդվածով վերջնականապես ամրագրվեց Նախիջևանի կարգավիճակը. «Թուրքիայի կառավարությունը և Սովետական Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունները համաձայն են, որ սույն պայմանագրի III հավելվածում նշված սահմաններում Նախիջևանի մարզը կազմի ինքնավար տերիտորիա՝ Ադրբեջանի խնամակալության ներքո»:

    Կարսի պայմանագրի 15-րդ հոդվածը բավականին ուշագրավ է. «Պայմանավորվող կողմերից յուրաքանչյուրը պարտավորվում է սույն պայմանագրի ստորագրումից անմիջապես հետո հայտարարել մյուս կողմի քաղաքացիների լիակատար ներում այն հանցանքների և զանցանքների համար, որոնք բխել են Կովկասյան ռազմաճակատում տեղի ունեցած պատերազմական գործողություններից»: Այս հոդվածը այդքան էլ հստակ ձևակերպված չէ, սակայն կարելի է եզրակացնել, որ այն ուղղված էր թե՛ 1915թ. ցեղասպանության, թե՛ 1920թ. աշնանը թուրքական արշավի հետևանքով մոտ 150-200 հազ.

հայ խաղաղ բնակչության ոչնչացման պատասխանատվությունից խուսափելուն:

    Ե՛վ Մոսկվայի, և՛ Կարսի պայմանագրերի կետերի մեծ մասը ներկայումս չեն գործում. սույն պայմանագրերի միակ ու ծանր իրավաքաղաքական հետևանքը եղավ Հայաստանի տարածքների կորուստը և ներկայիս հայ-թուրքական սահմանը, որը ցավոք հաստատվեց նաև 1923թ. Լոզանի պայմանագրով: Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը միջազգային իրավունքի կոպիտ խախտում էին, քանի որ նախ կնքվել էին այդ պահի դրությամբ միջազգայնորեն չճանաչված երկու սուբյեկտների միջև և այդ պայմանգրերով որոշվել էր երրորդ պետության` Հայաստանի սահմանները: Միջազգային իրավունքի տեսակետից
այս պայմանագրերը ենթակա են վիճարկման ու անվավեր են, սակայն թե ինչքանով է դա իրական ժամանակակից աշխարհաքաղաքական իրավիճակում և ինչ հնարավոր քաղաքական հետևանքներ կարող է ունենալ, դժվար է ասել:

Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի տեքստերը պրոֆեսոր Ջ. Կիրակոսյանի «Հայաստանը միջազգային դիվանագիտության և սովետական արտաքին քաղաքականության փաստաթղթերում (1828-1923) /Երևան, 1972/¦  գրքից:

ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ

1.2011 Թ. ՀՈՒԼԻՍԻ 27-ԻՆ ԺԱՄԸ 13:00-ԻՆ ԶԵԿՈՒՑՈՒՄՈՎ ՀԱՆԴԵՍ ԿԳԱ ՕՔՍՖՈՐԴԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ԴԱՍԱԽՈՍ, ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
ԴՈԿՏՈՐ ԻԼՅԱ ՅԱԿՈՒԲՈՎԻՉԸ (ԱՆԳԼԻԱ) `
“ՀԻՆ ՊԱՐՍԿԵՐԵՆ ԼԵԶՎԻ ԿԱԶՄԱՎՈՐՈՒՄԸ ԵՎ ՆՐԱ ԴԵՐԸ ԱՔԵՄԵՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ” ԹԵՄԱՅՈՎ:

2.2011 Թ. ՀՈՒԼԻՍԻ 29-ԻՆ ԺԱՄԸ 13-ԻՆ ՀՀ ԳԱԱ ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏԻ ԸՆԹԵՐՑԱՍՐԱՀՈՒՄ (11-ՐԴ ՀԱՐԿ) ԶԵԿՈՒՑՈՒՄՈՎ ՀԱՆԴԵՍ ԿԳԱ ԼԵՅԴԵՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ԴԱՍԱԽՈՍ, ԲԱՆԱՍԻՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ
ԴՈԿՏՈՐ ՀՐԱՉ ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆԸ (ՀՈԼԱՆԴԻԱ)`
“ՀԱՅԵՐԵՆԸ ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՆԱԽԱԼԵԶՎԻ ՏՐՈՀՄԱՆԸ ՀԱՋՈՐԴՈՂ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆՈՒՄ” ԹԵՄԱՅՈՎ:

Երկար տարիներ Մուբարաքի կողմից ղեկավարվող Եգիպտոսը արևմտյան երկրների, մասնավորապես ԱՄՆ կողմից դիտարկվում էր որպես տարածաշրջանում իսլամիստական տրամադրությունները կանխող պետություն: Իշխող կուսակցությունը նախագահի գլխավորությամբ այս հանգամանքը միշտ օգտագործում էր և ստանալով իր դաշնակիցների լուռ աջակցությունը, ճնշումների էր ենթարկում Մուսուլման Եղբայրներին: Այդպես եղավ նաև 2010թ-ի նոյեմբեր-դեկտեմբերին անցկացված ընտրությունների ժամանակ, միայն թե այս անգամ մի կողմից Եգիպտոսի իշխանությունները շատ կոպիտ խախտումներ իրականացրեցին, մյուս կողմից էլ նրա արևմտյան դաշնակիցները առանձնապես ջերմ չընդունեցին անցկացված ընտրությունները: Արևմուտքի քաղաքականության փոփոխությունը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ Մուսուլման Եղբայրներն արդեն հրաժարվել էին իսլամիստական բազմաթիվ նպատակներից, ծայրահեղական գաղափարները լուրջ վերափոխումների էին ենթարկվել` որոշակիորեն մղվելով հետին պլան, հետևաբար իսլամիստներն այնպիսի վտանգ չէին ներկայացնում, ինչ տարիներ առաջ, ինչը միջազգային հանրությանը թույլ տվեց բացահայտ խոսել իշխանությունների բռնությունների մասին: Մասնավորապես, ԱՄՆ պետդեպարտամենտի ներկայացուցիչ Ֆիլիպ Կրոուլին հայտարարեց. “Մենք հիասթափված ենք ստացվող տեղեկություններից այն մասին, որ ընտրություններից առաջ ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ բռնություններ են իրականացվել, կատարվել են ձերբակալություններ:”[1]

Իշխանությունների ճնշումները, որի արդյունքում իսլամիստները Վերին պալատի ընտրություններում ոչ մի տեղ չկարողացան զբաղեցնել, շարունակվեցին նաև այս ընտրությունների ընթացքում, որի արդյունքը եղավ այն, որ Մուսուլման Եղբայրները նախկին 88 տեղի փոխարեն կարողացան ստանալ ընդամենը 1-ը: ՄԵ-երը և Վաֆդը ընտրությունների առաջին փուլից հետո, որը կայացավ նոյեմբերի 28-ին, հրաժարվեցին մասնակցել երկրորդ փուլին:[2] 2007թ-ին տեղի էին ունեցել սահմանադրական փոփոխություններ, որի արդյունքում ընտրությունների օրինականության նկատմամբ հատուկ վերահսկողություն այլևս չէր սահմանվում:[3] Եգիպտոսի իշխանությունները մերժեցին ԱՄՆ առաջարկը միջազգային դիտորդներին ընտրություններին հետևել թույլատրելու հարցում, ասելով, որ քաղաքացիական հասարակության կայացմանը նպաստող տեղական կառույցները կարող են կատարել նրանց գործառույթները: 2010թ-ի հոկտեմբերի 27-ին ձերբակալվեց Մուսուլման Եղբայրների 70 համակիր, այն բանի համար, որ կրոնական բնույթի պաստառներ էին փակցնում[4], միաժամանակ արգելափակվեցին 12 արբանյակային հեռաուստաալիքներ, որոնք, ըստ իշխանությունների, կրոնական անհանդուրժողականություն էին սերմանում:[5]

Բնականաբար ընտրությունները անցել էին աննախադեպ հսկողության տակ, ինչը առաջացրեց ինչպես տեղական, այնպես էլ միջազգային իրավապաշտպան մի շարք կառույցների քննադատությունը: Եգիպտացի իրավապաշտպան Բահա ադ-Դին Հասանը հայտարարեց, որ միջազգային և տեղական, բայց ընդդիմադիր դիտորդների բացակայության պայմաններում ամեն տեղամասում իշխող կուսակցության կողմնակիցները ազատ էին իրենց գործողությունների մեջ:[6] Human Rights Watch  կազմակերպության ներկայացուցիչ Ջո Սթորքը հայտարարեց, որ տեղի են ունեցել բազմաթիվ խախտումներ ամբողջ երկրով մեկ, նույնիսկ ընտրատեղամասերը փակվել են ժամանակից շուտ:[7] Ամերիկյան և բրիտանական լրատվամիջոցները քննադատության էին ենթարկում Եգիպտոսի իշխանություններին ընտրությունների ընթացքում խախտումներ կատարելու կապակցությամբ, BBC-ն նույնիսկ առաջարկեց եգիպտացիներին թեժ գծի միջոցով իրենց հայտնել խախտումների մասին:[8]

Իսկ 123 տեղական հասարակական կազմակերպությունները, որոնք միավորվել էին ընտրություններին հետևելու համար, հայտարարեցին, որ ընտրատեղամասերում տեղի են ունեցել աննախադեպ խախտումներ, ընդհուպ մինչև զենքով սպառնացել են ընտրողներին, կատարվել են ձերբակալություններ, սպանվել է 16 մարդ և այլն:[9]

Այս ամենը ՄԵ-երի ռեֆորմիստներին դրդեց ավելի շատ խոսել կուսակցություն ստեղծելու մասին, քանի որ նման ճնշումները իշխանությունների կողմից հիմնականում Եղբայրների իսլամիստական բնույթով էին արդարացվում, բացի այդ էլ, շոշափելով աշխարհիկ խնդիրներ, Եղբայրները իրենց կողմն էին գրավում շատ շատերի, հատկապես հաշվի առնելով,  որ աշխարհիկ հեղինակավոր և բավականաչափ ուժեղ ընդդիմություն Եգիպտոսում չկար: Կուսակցություն ստեղծելը դիտարկվեց որպես երկրի քաղաքական դաշտում իրենց տեղը վերագտնելու միակ ճանապարհը:

Ահա այս պայմաններում սկսվեց 2011թ-ի Եգիպտական հեղափոխությունը, ինչը իսլամիստներին դրդեց էլ ավելի հրաժարվել ծայրահեղական գաղափարներից` փորձելով ինտեգրվել երկրում նորովի ձևավորվող քաղաքական դաշտի պայմաններին:

ՀՀ ԳԱԱ ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴ

Աղբյուր՝ Արևելագիտության ինստիտուտի պաշտոնական կայք

Սեմինարի նախագիծը մշակվել է «Պայդեա Պրոջեքթ Ինկուբատորի» շրջանակում (Ստոկհոլմ 2009թ. օգոստոս): Այս շարքի առաջին սեմինարը Հայաստանում անցկացվել է 2010թ. մայիսի 31-ից հունիսի 5-ը՝ ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոնում:

Սեմինարը մասնակիցներին հնարավորություն կտա ծանոթանալու Երուսաղեմում միջմշակութային երկխոսության համատեքստին ու միևնույն ասպեկտով դիտարկել ազգային և կրոնական փոքրամասնությունների միջև առնչությունները: Սեմինարը ներառում է միմյանց հաջորդող դասախոսություների ու քննարկումների շարք՝ միջկրոնական հաղորդակցության, Երուսաղեմի հայկական համայնքի և Սուրբ քաղաքի կրոնական կարգավիճակի շուրջ։ Ավանդական տեքստերի ընթերցումը, բանավեճ-քննարկումները և ֆիլմի դիտումը հնարավորություն կտան միևնույն համատեքստում ընկալել ավանդականությունն ու արդիական խնդիրները:
Աշխատանքային լեզուն՝ գերմաներեն/անգլերեն՝ հայերեն զուգահեռ թարգմանությամբ:

Սեմինարի ծրագրին կարող եք ծանոթանալ այստեղ:

Արաբական նվաճումների արդյունքում Արաբական խալիֆայության տակ ընկան մի շարք ոչ մուսուլման ժողովուրդներ։ Դեռևս Մուհամմադ մարգարեի օրոք ձևավորվեց اهل الذمة-ն։ Երբ Մուհամմադ մարգարեն, լքելով Մեքքան, շարժվեց դեպի Մադինա, այստեղ բնակվում էին մի շարք հրեա ընտանիքներ։ Սկզբնական շրջանում մարգարեի և նրանց միջև տարաձայնություններ չկային, սակայն այդ հաշտ վիճակը երկար չտևեց։ Հրեաները և քրիստոնյանդերը, լավ իմանալով Հին կտակարանի պատմությունները, շատ հաճախ ծաղրում էին մարգարեին, նրա առաքելությունը։ Սակայն իսլամի տարածման հետևանքով այդ նույն այլադավանները հայտնվեցին իսլամի տիրապետության տակ։ Եվ հրեաների, քրիստոնյաների հարաբերությունները մուսուլմանների հետ գնալով թշնամական բնույթ էին կրում.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۵-۵۱

Ո՛վ,  դո՛ւք, որ հավատացիք, հրեաների և քրիստոնյաների հետ մի՛ ընկերացեք, նրանք ընկերներ են միմյանց։ Եվ եթե ձեզանից մեկը ընկերանա նրանց հետ, ապա ինքը ևս նրանցից է։ Հիրավի Ալլահը չի ընդունում մոլորյալներին։ ﴾5-51﴿

Ոչ մուսուլմանների ապրելակերպը դար ալ-իսլամում կանոնակարգվում էր աման, ահդ, և սուլի պայմանագրերի միջոցով[1]։ Այս պարագայում մեզ հետաքրքրում է ահդ[2] պայմանագրի երկու տեսակներից մեկը` ահդ ազ-զիմման, որը հնազանդության և պաշտպանության մասին դաշինք էր։ Զիմմիների համար սահմանված էին մի շարք պարտադիր և ոչ պարտադիր պայմաններ, որոնցից էին` չպարսավել Ղուրանը, չվատաբանել մուսուլմանական կրոնը (պարտադիր), հագուստի վրա տարբերակիչ նշան ունենալ, մուսուլմանների տներից ցածր տներ կռուցել (ոչ պարտադիր) և այլն։

Զիմմիների իրավունքները շատ սահմանափակ էին. Օրինակ, երբ հանցագործը մուսուլման էր, իսկ տուժողը զիմմի, ապա պատիժը բավականին մեղմացվում էր, սակայն երբ զիմմիի ձեռքով մուսուլման էր սպանվում, ապա նա մահապատժի էր ենթարկվում, անգամ եթե դա ինքնապաշտպանություն էր եղել։

Արաբական արշավանքների սկզբին, երբ արաբական նվաճող մասը փոքր տարր էր կազմում նվաճված երկրների մեջ, այլ կրոնների հանդեպ կար հանդուրժողականություն, սակայն արաբա-մուսուլմանական տարրի հզորացումը մեզ այլ պատկերի առաջ է կանգնեցնում։ Այս այլադավան ժողովուրդները մի շարք իրավունքներից զրկվում են։

Զիմմիների համար արյան  փոխհատուցման` դիյայի կարգերը ևս տարբերվում էին մուսուլմանների համար գործող պայմաններից։ Մազհաբնեերը  սակայն միակարծիք չեն այս հարցի շուրջ։ Աբու Հանիֆայի և Իբն Հանբալի մազհաբների համաձայն` զիմմիի արյան դիմաց վճարվող դիյան հավասար է մուսուլմանի համար վճարվող դիյային[3]։ Ի տարբերություն նրանց` Մալիք իբն Անասը ձևակերպում է այլ սկզբունք. «եթե սպանվի հրեա կամ քրիստոնյա, ապա նրանց արյան համար վճարվող գումարը պետք է կազմի ազատ մուսուլմանի դիյայի կեսին»։ Իսկ ինչ վերաբերում է Աշ-Շաֆիի հետևորդներին, ապա նրանք առաջարկում են զիմմիի արյան համար վճարել ազատ մուսուլմանի դիյայի 1/3-ը[4]։

Սակայն պետք է նաև նշել, որ անմեղ հրեայի կամ քրիստոնյայի սպանությունը չէր խրախուսվում։ Եվ Սահիհ Բուխարին վկայակոչել է մի հադիս, որտեղ մարգարեն ասում է. «նա, ով կսպանի դաշինքի մեջ գտնվողին, չի ըմբոշխնի դրախտի բույրը»[5]։ Սակայն եթե զիմմին հրաժարվում էր վճարել գլխահարկը ապա նրան կարող էին սպանել։

قَاتِلُواْ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلاَ يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَلاَ يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُواْ الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ ﴿٩-۲٩﴾

Պայքարե՛ք Գրքի ժողովուրդներից նրանց դեմ, ովքեր չեն հավատում Ալլահին ու Դատաստանի օրվան  և չեն արգելում այն, ինչ արգելեց Ալլահն ու իր առաքյալը, չեն դավանում ճշմարիտ կրոնը, մինչև որ նրանք նվաստ վիճակում իրենց իսկ ձեռքով կվճարեն ջիզիան։ ﴾9-29﴿

Ահա այն պայմանները, որոնք սահմանվել էին դիյա ինստիտուտի վերաբերյալ, երբ կողմերից մեկը զիմմի էր։

            Հիշո՞ւմ եք Ֆրիկի «Գանգատը» (Բան ի Ֆրիկ Գրքոյն).

 Մէկին հազար դեկան ոսկի,

Մէկին ո՛չ փող մի պղնձի…

            Այս տողերից երևում է, որ դեկան նշանակել է դրամի (և կշռի) միավոր:

            Բայց այժմ ուրիշ դեկան ունենք, որ համալսարանի կամ ինստիտուտի այս կամ այն բաժանմունքի գիտական ու վարչական ղեկավարն է:

            Ինչ խոսք, այս բառերի միջև ոչ մի ընդհանրություն չկա: Առաջինը հայերենում իրանյան հնագույն փոխառություն է. ավելի ճիշտ ձևն է դահեկան, որ արևմտահայերենում մինչև օրս էլ օգտագործվում է «գրոշ» իմաստով (իսկ արևելահայերենում քիչ է հանդիպում): Աշուղ Ջիվանին խրատում է.

…Ակամա` ընկերիդ մեկ դահեկանը հափշտակելու համարձակ մի՛ լինի:

            Դահեկան-ն էլ սկզբում եղել է դարեհական ձևով և կապվել պարսից Աքեմենյան հարստության (մ.թ.ա. 558-330) ներկայացուցիչներից մեկի` Դարեհ Առաջինի (մ.թ.ա. 522-486) անվան հետ, նույն այն Դարեհի, որ հռչակված է եղել իր հարստությամբ, և որի անունը հիշելով նույն Ջիվանին դարձյալ խրատում է.

Փարթամացիր հին Դարեհին հավասար,

Օր կըգա չես գտնիր վերքիդ դեղ ու ճար…

            Ուրեմն դարեհական փաստորեն նշանակում է Դարեհի դրամ, դրամի միավոր: Բառն իր ձևով անցել է մոտավորապես այսպիսի ճանապարհ. դարեհական-դահեկան-դեկան:

            Հրաչյա Աճառյանը, ի դեպ, վկայում է, որ վրացիները հայերից են փոխ առել իրենց դաեկա՛նի բառը, որը նույն նշանակությունն ունի:

            Ինչ վերաբերում էմյուս դեկան-ին, ապա այն արդեն լատիներեն բառ է, որի բուն նշանակությունն է «տասնապետ» (նրա կազմում կա հունարեն դե՛կա «տասը» բառը) : Միջնադարում (այժմ էլ) դեկան կոչվում էին կաթոլիկ և անգլիական եկեղեցիների ավագ հոգևորականները: Ըստ երևույթին, դեկան-ությունը մի ժամանակ եղել է  այսպիսի հոգևորականների գործը եկեղեցական կամ այլ կարգի ուսումնական հաստատություններում, որից և առաջացել է ներկա իմաստը:

            Ի միջի այլոց, մենք ունեցել ենք նաև դեկան «կուսակալ, գավառապետ»
բառը` դեհկանություն բառի կազմում` «կուսակալություն»: Սա էլ բոլորովին այլ բառ է, դարձյալ իրանական փոխառություն: Այժմ էլ պարսկերենում կա դեհղա՛ն, որ նշանակում է «գյուղացի»: Այն մի ժամանակ երևի նշանակել է նաև «գյուղապետ, գյուղական ազնվական», որից և առաջացած է եղել ընդհանրապես «գավառապետ, կուսակալ» իմաստը, հետո էլ, «պաշտոնի իջեցումով»` «գյուղացի»: