Մուբարաքի նախագահության շրջանում Եգիպտոսում աշխարհիկ ընդդիմադիր հեղինակավոր որևէ ուժ գոյություն չուներ, միակ հետևողական ընդդիմությունը իսլամիստական արգելված «Մուսուլման Եղբայրներ» կազմակերպությունն էր: Երկրում տասնամյակներ շարունակվող ապօրինությունները, կոռուպցիայի բարձր մակարդակը, անարդարության ընդհանուր մթնոլորտը, որի դեմ շարքային եգիպտացին իրեն անզոր էր զգում և աշխարհիկ ընդդիմության բացակայությունն առաջացրեց աղոթողների քանակի ավելացում, մարդիկ արդարություն էին փորձում գտնել աղոթքներում: Այս ամենը հանգեցրեց իսլամիստների հանդեպ համակրանքի ավելացմանը:

Մյուս կողմից, Եգիպտոսի բնակչության բացարձակ մեծամասնությունը ակնհայտորեն չէր ցանկանում ապրել կրոնապետական կարգերի պայմաններում, ինչը խիստ սահմանափակում էր «Մուսուլման Եղբայրների» հեղինակության հետագա աճը: Վերջին տարիներին, սակայն, իսլամիստները սկսում են փոխել իրենց մոտեցումները, աստիճանաբար աշխարհիկ տարրեր են հայտնվում նրանց գաղափարախոսության մեջ, իսկ հեղափոխությունից հետո այդ փոփոխություններն ավելի արագ ընթացք են ստանում: Արդեն 2011թ-ի ապրիլի 30-ին իսլամիստները ստեղծում են քաղաքական կուսակցություն` «Ազատություն և Արդարություն» անվամբ և անդամագրվելու համար հրավիրում են նույնիսկ քրիստոնյա ղպտիներին ու ցանկություն են հայտնում մասնակցել արտահերթ ընտրություններին, որոնք և տեղի են ունենալու նոյեմբեր-հունվար ամիսների ընթացքում` 3 փուլով:

Հարկ է նշել, որ եթե նույնիսկ իսլամիստները ստանձնեն երկրում իշխանությունը, ապա միջազգային հանրությունը և նույնիսկ Իսրայելը մտավախության լուրջ հիմքեր կարող են չունենալ, քանի որ իսլամիստների կողմից իսլամիզմից հեռանալն ուղիղ համեմատական է նրանց հեղինակության աճին թե Եգիպտոսում, թե միջազգային հանրության շրջանում, բայց չնայած նրանց «աշխարհիկացման» միտումներին, այնուամենայնիվ, իսլամիստական կուսակցության կողմից ընտրություններում հաղթելու և պառլամենտում մեծամասնություն կազմելու հնարավորությունները մեծ չեն, նրանք կարող են լուրջ ներկայություն ապահովել օրենսդիր մարմնում, բայց ոչ ավելին:

Այս մասին նշում են նույնիսկ «Մուսուլման Եղբայրները»: Նոյեմբերի 15-ին Foreign Policy-ն հրապարակեց վերլուծաբան Մարկ Լինչի հոդվածը, որտեղ վերջինս նշում է, թե իսլամիստների նպատակը պառլամենտում ընդամենը 30-40% ներկայություն ապահովելն է:

Հունվարին տեղի ունեցած հեղափոխական իրադարձություններից հետո երկրում իշխանությունը ժամանակավորապես ստանձնել է Ռազմական Գերագույն Խորհուրդը, որի կողմից իշխանությունը պահելու հնարավորությունների մասին վերջին ամիսներին շատ է խոսվել: Միջազգային հանրության շրջանում մտավախություն կա, որ զինվորականները չեն հանձնի իշխանությունը նոր, ընտրված քաղաքական ուժերին: Կարծում ենք զինվորականները չեն գնա նման քայլի, բանակի հեղինակությունը Եգիպտոսում չափազանց բարձր է և հեղինակազրկման հաշվին նրանք իշխանությունը չեն պահի իրենց ձեռքերում: Բացի այդ, համաձայն անցած շաբաթ հրապարակված սոցիոլոգիական հարցումների, վերջին 5 ամիսների ընթացքում Ռազմական Խորհրդի հեղինակությունն անկում է ապրել, ինչը լրացուցիչ ճնշում է զինվորականների վրա:

Այս ընտրություններն առաջինն են հեղափոխությունից հետո, ակնհայտ է, որ ընտրությունների ազատ և թափանցիկ անցկացումը Եգիպտոսի համար շատ ավելի կարևոր է, քան դրանց արդյունքը: Հատկանշական է, որ ուղիղ մեկ տարի առաջ` 2010թ-ի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին Եգիպտոսում անցկացվեցին խորհրդարանական հերթական ընտրություններ, որոնց ընթացքին «մասնակցում էին» քաղաքացիական հագուստով զինված մարդիկ: Թե ինչպես կհաջողվի ընդամենը մեկ տարի անց անցկացնել ազատ և արդար ընտրություններ, պարզ կդառնա ընդամենը երկու շաբաթից: Հաշվի առնելով Եգիպտոսի դերը տարածաշրջանում, կարծում ենք, որ այս ընտրությունների հանդեպ միջազգային հանրության ուշադրությունը շատ մեծ է լինելու:

2007թ. հունիսի 21-ին ստեղծվեց «Ակադեմիական  համագործակցության եւ օժանդակության  հայկական ԱՐՄԱԿԱԴ  ասոցիացիան», որն իր առջեւ խնդիր դրեց լայն հանրության սեփականությունը դարձնել ուսումնական ծրագրերի, կրթաթոշակների, դրամաշնորհների, գիտական, համալսարանական կյանքում կատարվող իրադարձությունների մասին ինֆորմացիան: Էլեկտրոնային փոստերի ցանկով, սոցիալական կայքերով, armacad.info լրատվական կայքի միջոցով Արմակադն ամեն օր տարածում է հսկայական տեղեկատվություն: Շնորհիվ Արմակադի՝ այսօր բազմաթիվ ուսանողներ սովորում են արտասահմանյան լավագույն բուհերում, տարեկան հարյուրավոր երիտասարդներ մասնակցում են ամառային դպրոցների եւ այլ կարճաժամկետ ծրագրերի, հետազոտողներն ու հասարակական կազմակերպությունները հնարավորություն են ունենում մասնակցել տարբեր դրամաշնորհների համար հայտարարվող մրցույթներին:

Արմակադը բացառիկ նվեր է հատկապես սահմանափակ ֆինանսներով գիտնականի համար: Եթե ցանկանում ես, օրինակ, մեկշաբաթյա հետազոտություն կատարել Հաագայում, ապա պատմիր այդ մասին Արմակադ ցանցի անդամներին, եւ վստահաբար կստանաս գիտական-ճամփորդական դրամաշնորհների մասին ինֆորմացիա, Հաագայում վստահաբար կգտնվի մեկը, որ քեզ կհյուրընկալի հետազոտությանդ ժամանակաշրջանում, քո ոլորտի մի շարք մասնագետներ էլ կտան արժեքավոր խորհրդատվություն:

Հավատամքը՝ ծառայել գիտությանը, ճանաչելի դարձնել Հայաստանը միջազգային գիտական եւ համալսարանական շրջանակներին, ստեղծել նոր հնարավորություններ երիտասարդների համար:

Ապշելու բան է, բայց այս ամենը նախաձեռնել է մեկ հոգի, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, իրանագետ Խաչիկ Գեւորգյանը, որին այնուհետեւ միացել են տարբեր անձինք: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ այս ամենը կատարվում է առանց որեւէ ֆինանսավորման, անշահախնդիր, սոսկ էնտուզիազմի շնորհիվ:

Ու Ստեփանակերտից մինչեւ Փարիզ, Երեւանից մինչեւ Լոնդոն ու ԱՄՆ-ի տարբեր համալսարաններ Արմակադը դասախոսությունների միջոցով պատմում է իր գործունեության մասին՝ նոր հնարավորություններ պարգեւելով ուսանողներին եւ մեծացնելով իր ցանցը:

Օգտագործելով իր սոցիալական կապիտալը՝ տարբեր երկրների առաջատար համալսարանների, գիտական կենտրոնների դասախոսների, ուսանողների եւ հետազոտողների հետ կապը, Արմակադը դարձել է բրենդ, որը պատիվ կբերեր յուրաքանչյուր հասարակության: Պատկերացնում եմ՝ ինչպիսի նոր ծավալներ կարող էր ընդգրկել գիտական այս ցանցի գործունեությունը, եթե ամեն ինչ չմնար մի խումբ նվիրյալների ուսերին եւ հնարավոր լիներ վարձատրվող աշխատակիցներ ներգրավել:

Արմակադը նաեւ պատգամ է: Պատգամ՝ կիսվելու, ստեղծելու հնարավորություններ, ծառայելու գիտությանն ու կրթությանը՝ ապահովելով արդյունավետություն եւ շարունակական զարգացման հիմք:

Արմակադն այսօր տոնում է իր ծննդյան 4-ամյակը: Շնորհավոր ծնունդդ, Արմակադ, շնորհավո’ր տոնդ, հայ ուսանող ու գիտնական, որ ունես Արմակադի նման աջակից, շնորհավոր բոլոր նրանց տոնը, ովքեր ստեղծում են հնարավորություններ:

Հեղինակ՝ Հայկ Խանումյան՝ «Արցախի եվրոպական շարժում» ՀԿ նախագահ

Աղբյուր՝ www.mediamax.am

Ծնունդդ շնորհավոր, ԱՐՄԱԿԱ՛Դ:

P.S. ԱՐՄԱԿԱԴ գիտական ցանցը, լինելով ՀՀ –ում միակը, առ այսօր աշխատում է կամավորների ջանքերի շնորհիվ, այն և ոչ մի ֆինանսավորում ՉՈՒՆԻ:

Երկար տարիներ Մուբարաքի կողմից ղեկավարվող Եգիպտոսը արևմտյան երկրների, մասնավորապես ԱՄՆ կողմից դիտարկվում էր որպես տարածաշրջանում իսլամիստական տրամադրությունները կանխող պետություն: Իշխող կուսակցությունը նախագահի գլխավորությամբ այս հանգամանքը միշտ օգտագործում էր և ստանալով իր դաշնակիցների լուռ աջակցությունը, ճնշումների էր ենթարկում Մուսուլման Եղբայրներին: Այդպես եղավ նաև 2010թ-ի նոյեմբեր-դեկտեմբերին անցկացված ընտրությունների ժամանակ, միայն թե այս անգամ մի կողմից Եգիպտոսի իշխանությունները շատ կոպիտ խախտումներ իրականացրեցին, մյուս կողմից էլ նրա արևմտյան դաշնակիցները առանձնապես ջերմ չընդունեցին անցկացված ընտրությունները: Արևմուտքի քաղաքականության փոփոխությունը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ Մուսուլման Եղբայրներն արդեն հրաժարվել էին իսլամիստական բազմաթիվ նպատակներից, ծայրահեղական գաղափարները լուրջ վերափոխումների էին ենթարկվել` որոշակիորեն մղվելով հետին պլան, հետևաբար իսլամիստներն այնպիսի վտանգ չէին ներկայացնում, ինչ տարիներ առաջ, ինչը միջազգային հանրությանը թույլ տվեց բացահայտ խոսել իշխանությունների բռնությունների մասին: Մասնավորապես, ԱՄՆ պետդեպարտամենտի ներկայացուցիչ Ֆիլիպ Կրոուլին հայտարարեց. “Մենք հիասթափված ենք ստացվող տեղեկություններից այն մասին, որ ընտրություններից առաջ ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ բռնություններ են իրականացվել, կատարվել են ձերբակալություններ:”[1]

Իշխանությունների ճնշումները, որի արդյունքում իսլամիստները Վերին պալատի ընտրություններում ոչ մի տեղ չկարողացան զբաղեցնել, շարունակվեցին նաև այս ընտրությունների ընթացքում, որի արդյունքը եղավ այն, որ Մուսուլման Եղբայրները նախկին 88 տեղի փոխարեն կարողացան ստանալ ընդամենը 1-ը: ՄԵ-երը և Վաֆդը ընտրությունների առաջին փուլից հետո, որը կայացավ նոյեմբերի 28-ին, հրաժարվեցին մասնակցել երկրորդ փուլին:[2] 2007թ-ին տեղի էին ունեցել սահմանադրական փոփոխություններ, որի արդյունքում ընտրությունների օրինականության նկատմամբ հատուկ վերահսկողություն այլևս չէր սահմանվում:[3] Եգիպտոսի իշխանությունները մերժեցին ԱՄՆ առաջարկը միջազգային դիտորդներին ընտրություններին հետևել թույլատրելու հարցում, ասելով, որ քաղաքացիական հասարակության կայացմանը նպաստող տեղական կառույցները կարող են կատարել նրանց գործառույթները: 2010թ-ի հոկտեմբերի 27-ին ձերբակալվեց Մուսուլման Եղբայրների 70 համակիր, այն բանի համար, որ կրոնական բնույթի պաստառներ էին փակցնում[4], միաժամանակ արգելափակվեցին 12 արբանյակային հեռաուստաալիքներ, որոնք, ըստ իշխանությունների, կրոնական անհանդուրժողականություն էին սերմանում:[5]

Բնականաբար ընտրությունները անցել էին աննախադեպ հսկողության տակ, ինչը առաջացրեց ինչպես տեղական, այնպես էլ միջազգային իրավապաշտպան մի շարք կառույցների քննադատությունը: Եգիպտացի իրավապաշտպան Բահա ադ-Դին Հասանը հայտարարեց, որ միջազգային և տեղական, բայց ընդդիմադիր դիտորդների բացակայության պայմաններում ամեն տեղամասում իշխող կուսակցության կողմնակիցները ազատ էին իրենց գործողությունների մեջ:[6] Human Rights Watch  կազմակերպության ներկայացուցիչ Ջո Սթորքը հայտարարեց, որ տեղի են ունեցել բազմաթիվ խախտումներ ամբողջ երկրով մեկ, նույնիսկ ընտրատեղամասերը փակվել են ժամանակից շուտ:[7] Ամերիկյան և բրիտանական լրատվամիջոցները քննադատության էին ենթարկում Եգիպտոսի իշխանություններին ընտրությունների ընթացքում խախտումներ կատարելու կապակցությամբ, BBC-ն նույնիսկ առաջարկեց եգիպտացիներին թեժ գծի միջոցով իրենց հայտնել խախտումների մասին:[8]

Իսկ 123 տեղական հասարակական կազմակերպությունները, որոնք միավորվել էին ընտրություններին հետևելու համար, հայտարարեցին, որ ընտրատեղամասերում տեղի են ունեցել աննախադեպ խախտումներ, ընդհուպ մինչև զենքով սպառնացել են ընտրողներին, կատարվել են ձերբակալություններ, սպանվել է 16 մարդ և այլն:[9]

Այս ամենը ՄԵ-երի ռեֆորմիստներին դրդեց ավելի շատ խոսել կուսակցություն ստեղծելու մասին, քանի որ նման ճնշումները իշխանությունների կողմից հիմնականում Եղբայրների իսլամիստական բնույթով էին արդարացվում, բացի այդ էլ, շոշափելով աշխարհիկ խնդիրներ, Եղբայրները իրենց կողմն էին գրավում շատ շատերի, հատկապես հաշվի առնելով,  որ աշխարհիկ հեղինակավոր և բավականաչափ ուժեղ ընդդիմություն Եգիպտոսում չկար: Կուսակցություն ստեղծելը դիտարկվեց որպես երկրի քաղաքական դաշտում իրենց տեղը վերագտնելու միակ ճանապարհը:

Ահա այս պայմաններում սկսվեց 2011թ-ի Եգիպտական հեղափոխությունը, ինչը իսլամիստներին դրդեց էլ ավելի հրաժարվել ծայրահեղական գաղափարներից` փորձելով ինտեգրվել երկրում նորովի ձևավորվող քաղաքական դաշտի պայմաններին:

ՀՀ ԳԱԱ ԱՐԵՎԵԼԱԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ԳԻՏՆԱԿԱՆՆԵՐԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴ

Արեւելագիտության դասընթացները համալսարանում դասավանդվել են բուհի հիմնադրման առաջին իսկ տարիներից: Արեւելագիտության առաջին դասախոսը գրականագետ եւ արեւելագետ Գեւորգ Ասատուրն էր, ով 1921 թվականին աշխատանքի է հրավիրվում` որպես վրացերենի եւ Արեւելքի գրականության դասախոս:

1940 թվականի սեպտեմբերից պրոֆեսոր Հ. Աճառյանի նախաձեռնությամբ ստեղծվում է արեւելյան բանասիրության ամբիոն: Նույն թվականին բացվում է նաեւ Արեւելյան լեզուների եւ գրականության բաժինն իր երկու` իրանական եւ արաբական ճյուղերով:

Ձևականորեն Արաբագիտության ամբիոնի՝ որպես ԵՊՀ գիտաուսումնական ինքնուրույն ստորաբաժանման պատմությունն սկսվում է 1991 թվականից, երբ ԵՊՀ գիտխորհրդի որոշմամբ Արաբական և թուրքական բանասիրության և Արևելքի երկրների պատմության ամբիոնների վերակազմավորման արդյունքում ստեղծվեց Արաբագիտության ամբիոն։ Սակայն արաբագիտության արմատները համալսարանում ձգվում են դեպի ավելի վաղ ժամանակներ։

Արաբերենը դասավանդվել է Երևանի համալսարանում նրա հիմնադրման առաջին օրերից, 40-ական թվականներին բանասիրական ֆակուլտետի կազմում ձևավորվել է արևելյան լեզուների ամբիոն, իսկ 1968 թվականից, երբ հիմնվեց արևելագիտության ֆակուլտետը, այդ ամբիոնը բաժանվեց իրանական բանասիրության և արաբական և թուրքական բանասիրության երկու ամբիոնի։

արաբագիտության բնագավառում ակադեմիական ավանդույթների առաջացումը, մասնագիտական կադրային բազայի ձևավորումն ու զարգացումը համալսարանում անվերապահորեն կապված են արաբական և թուրքական բանասիրության ամբիոնի վարիչ, 1977-1993 թթ. արևելագիտության ֆակուլտետի դեկան պրոֆ. Մերի Քոչարի անվան հետ։ Այժմ Արաբագիտության ամբիոնի վարիչի պաշտոնակատարը բ.գ.թ. Սոնա Տոնիկյանն է:

Այժմ ամբիոնի գիտակրթական գործունեության ոլորտը ներառում է արաբագիտության բոլոր հիմնական ուղղությունները.լեզվաբանությունը, միջնադարյան արաբական մշակույթն ու պատմությունը, իսլամագիտությունը, նոր և նորագույն ժամանակների արաբական գրականությունը, ժամանակակից տարածաշրջանային խնդիրների ուսումնասիրությունը, ինչպես նաև եբրայագիտությունը։

Ամբիոնի շրջանավարտներն աշխատում են գիտահետազոտական, մանկավարժական, դիվանագիտական, հասարակական-քաղաքական գործունեության ասպարեզներում, պետական կառավարման մարմիններում, միջազգային կազմակերպություններում։

Արաբագետ անվանի շրջանավարտները

1. Լևոն Տեր-Պետրոսյան՝ Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր
2. Հրաչյա Գաբուչյան՝ Մոսկվայի Մ.Լոմոնոսովի անվ. պետական համալսարանի արաբական բանասիրության ամբիոնի բազմամյա վարիչ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր
3. Արամ Տեր-Ղևոնդյան՝ բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, անվանի արաբագետ-միջնադարագետ (1926-1988)
4. Արեգ Հովհաննիսյան՝ Լիբանանում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան
5. Լևոն Սարգսյան՝ Սիրիայում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան
6. Արա Այվազյան՝ Արգենտինայում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան
7. Արմեն Մելքոնյան՝ Եգիպտոսում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան,  պատմական գիտությունների թեկնածու
8. Վահան Տեր-Ղևոնդյան՝ «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի գործադիր տնօրեն, պատմական գիտությունների թեկնածու,
9. Շահեն Կարամանուկյան՝ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի արաբական երկրների բաժնի վարիչ, ՀՀ Նախագահի աշխատակազմի ղեկավար (1991-1997), նախարար (1997-2000), պատմական գիտությունների թեկնածու
10. Դավիթ Հովհաննիսյան՝ Սիրիայում ՀՀ գործերի հավատարմատար (1992-1998), ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան, հայտնի արաբագետ-իսլամագետ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ
11. Արշակ Փոլադյան՝ Սիրիայում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան, հայտնի արաբագետ-իսլամագետ, դոկտոր
12. Ռուբեն Կարապետյան՝ Իտալիայում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան,պատմական գիտությունների դոկտոր
13. Սամվել Կարաբեկյան՝1992 -2008 թ. ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոնի վարիչ, բանասիրական գիտությունների թեկնածու
14. Սարգիս Պոսողյան
15. Ալեքսան Խաչատրյան՝պատմական գիտությունների թեկնածու և այլոք:

Աղբյուր՝ Արևելագիտության ինստիտուտի պաշտոնական կայք

Սեմինարի նախագիծը մշակվել է «Պայդեա Պրոջեքթ Ինկուբատորի» շրջանակում (Ստոկհոլմ 2009թ. օգոստոս): Այս շարքի առաջին սեմինարը Հայաստանում անցկացվել է 2010թ. մայիսի 31-ից հունիսի 5-ը՝ ԵՊՀ Արաբագիտության ամբիոնում:

Սեմինարը մասնակիցներին հնարավորություն կտա ծանոթանալու Երուսաղեմում միջմշակութային երկխոսության համատեքստին ու միևնույն ասպեկտով դիտարկել ազգային և կրոնական փոքրամասնությունների միջև առնչությունները: Սեմինարը ներառում է միմյանց հաջորդող դասախոսություների ու քննարկումների շարք՝ միջկրոնական հաղորդակցության, Երուսաղեմի հայկական համայնքի և Սուրբ քաղաքի կրոնական կարգավիճակի շուրջ։ Ավանդական տեքստերի ընթերցումը, բանավեճ-քննարկումները և ֆիլմի դիտումը հնարավորություն կտան միևնույն համատեքստում ընկալել ավանդականությունն ու արդիական խնդիրները:
Աշխատանքային լեզուն՝ գերմաներեն/անգլերեն՝ հայերեն զուգահեռ թարգմանությամբ:

Սեմինարի ծրագրին կարող եք ծանոթանալ այստեղ:

Արաբական նվաճումների արդյունքում Արաբական խալիֆայության տակ ընկան մի շարք ոչ մուսուլման ժողովուրդներ։ Դեռևս Մուհամմադ մարգարեի օրոք ձևավորվեց اهل الذمة-ն։ Երբ Մուհամմադ մարգարեն, լքելով Մեքքան, շարժվեց դեպի Մադինա, այստեղ բնակվում էին մի շարք հրեա ընտանիքներ։ Սկզբնական շրջանում մարգարեի և նրանց միջև տարաձայնություններ չկային, սակայն այդ հաշտ վիճակը երկար չտևեց։ Հրեաները և քրիստոնյանդերը, լավ իմանալով Հին կտակարանի պատմությունները, շատ հաճախ ծաղրում էին մարգարեին, նրա առաքելությունը։ Սակայն իսլամի տարածման հետևանքով այդ նույն այլադավանները հայտնվեցին իսլամի տիրապետության տակ։ Եվ հրեաների, քրիստոնյաների հարաբերությունները մուսուլմանների հետ գնալով թշնամական բնույթ էին կրում.

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ لاَ تَتَّخِذُواْ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى أَوْلِيَاء بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاء بَعْضٍ وَمَن يَتَوَلَّهُم مِّنكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللّهَ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۵-۵۱

Ո՛վ,  դո՛ւք, որ հավատացիք, հրեաների և քրիստոնյաների հետ մի՛ ընկերացեք, նրանք ընկերներ են միմյանց։ Եվ եթե ձեզանից մեկը ընկերանա նրանց հետ, ապա ինքը ևս նրանցից է։ Հիրավի Ալլահը չի ընդունում մոլորյալներին։ ﴾5-51﴿

Ոչ մուսուլմանների ապրելակերպը դար ալ-իսլամում կանոնակարգվում էր աման, ահդ, և սուլի պայմանագրերի միջոցով[1]։ Այս պարագայում մեզ հետաքրքրում է ահդ[2] պայմանագրի երկու տեսակներից մեկը` ահդ ազ-զիմման, որը հնազանդության և պաշտպանության մասին դաշինք էր։ Զիմմիների համար սահմանված էին մի շարք պարտադիր և ոչ պարտադիր պայմաններ, որոնցից էին` չպարսավել Ղուրանը, չվատաբանել մուսուլմանական կրոնը (պարտադիր), հագուստի վրա տարբերակիչ նշան ունենալ, մուսուլմանների տներից ցածր տներ կռուցել (ոչ պարտադիր) և այլն։

Զիմմիների իրավունքները շատ սահմանափակ էին. Օրինակ, երբ հանցագործը մուսուլման էր, իսկ տուժողը զիմմի, ապա պատիժը բավականին մեղմացվում էր, սակայն երբ զիմմիի ձեռքով մուսուլման էր սպանվում, ապա նա մահապատժի էր ենթարկվում, անգամ եթե դա ինքնապաշտպանություն էր եղել։

Արաբական արշավանքների սկզբին, երբ արաբական նվաճող մասը փոքր տարր էր կազմում նվաճված երկրների մեջ, այլ կրոնների հանդեպ կար հանդուրժողականություն, սակայն արաբա-մուսուլմանական տարրի հզորացումը մեզ այլ պատկերի առաջ է կանգնեցնում։ Այս այլադավան ժողովուրդները մի շարք իրավունքներից զրկվում են։

Զիմմիների համար արյան  փոխհատուցման` դիյայի կարգերը ևս տարբերվում էին մուսուլմանների համար գործող պայմաններից։ Մազհաբնեերը  սակայն միակարծիք չեն այս հարցի շուրջ։ Աբու Հանիֆայի և Իբն Հանբալի մազհաբների համաձայն` զիմմիի արյան դիմաց վճարվող դիյան հավասար է մուսուլմանի համար վճարվող դիյային[3]։ Ի տարբերություն նրանց` Մալիք իբն Անասը ձևակերպում է այլ սկզբունք. «եթե սպանվի հրեա կամ քրիստոնյա, ապա նրանց արյան համար վճարվող գումարը պետք է կազմի ազատ մուսուլմանի դիյայի կեսին»։ Իսկ ինչ վերաբերում է Աշ-Շաֆիի հետևորդներին, ապա նրանք առաջարկում են զիմմիի արյան համար վճարել ազատ մուսուլմանի դիյայի 1/3-ը[4]։

Սակայն պետք է նաև նշել, որ անմեղ հրեայի կամ քրիստոնյայի սպանությունը չէր խրախուսվում։ Եվ Սահիհ Բուխարին վկայակոչել է մի հադիս, որտեղ մարգարեն ասում է. «նա, ով կսպանի դաշինքի մեջ գտնվողին, չի ըմբոշխնի դրախտի բույրը»[5]։ Սակայն եթե զիմմին հրաժարվում էր վճարել գլխահարկը ապա նրան կարող էին սպանել։

قَاتِلُواْ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْيَوْمِ الآخِرِ وَلاَ يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَلاَ يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُواْ الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُواْ الْجِزْيَةَ عَن يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ ﴿٩-۲٩﴾

Պայքարե՛ք Գրքի ժողովուրդներից նրանց դեմ, ովքեր չեն հավատում Ալլահին ու Դատաստանի օրվան  և չեն արգելում այն, ինչ արգելեց Ալլահն ու իր առաքյալը, չեն դավանում ճշմարիտ կրոնը, մինչև որ նրանք նվաստ վիճակում իրենց իսկ ձեռքով կվճարեն ջիզիան։ ﴾9-29﴿

Ահա այն պայմանները, որոնք սահմանվել էին դիյա ինստիտուտի վերաբերյալ, երբ կողմերից մեկը զիմմի էր։